Zasady działania w obrocie prawnym kościelnych osób prawnych oraz jednostek organizacyjnych nie posiadających osobowości prawnej

 

Omawiając zagadnienia związane z działaniem w obrocie prawnym kościelnych osób prawnych oraz jednostek organizacyjnych nie posiadających osobowości prawnej należy sięgnąć przede wszystkim do:

·        kanonów Kodeksu Kanonicznego,

·        Kodeksu cywilnego,

·        Konkordatu zawartego między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską z 28 lipca 1993 r.,

·        ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej z 17 maja 1989 r.

Są to źródła prawa, które regulują zasady powstawania i działania kościelnych osób prawych oraz kościelnych jednostek organizacyjnych, które nie posiadają osobowości prawnej.

Osoby prawne Kościoła Katolickiego zgodnie z prawem Kanonicznym są podmiotem praw i obowiązków, które odpowiadają ich charakterowi. Początek osobom prawnym nadaje albo sam przepis prawa albo dekret władzy upoważnionej.

Prawną sytuację osób prawnych Kościoła Katolickiego w Polsce w 1989 r. po wieloletniej luce, która była w polskim prawie, uregulowała ustawa o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego. Na mocy przepisów tej ustawy Państwo Polskie uznało osobowość prawną osób wymienionych w art. 6-10 ustawy. Pozostałe kościelne osoby prawne mogą uzyskać osobowość prawną na wniosek władzy kościelnej na podstawie przepisów prawa polskiego w drodze rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych i administracji.

Osoby prawne

Podstawową cechą osoby prawnej na gruncie Kodeksu cywilnego jest to, że jako jednostka organizacyjna, na podstawie przepisów ustawy została wyposażona w zdolność prawną a co za tym idzie może być podmiotem stosunków cywilnoprawnych czyli podmiotem obrotu. Art. 33 Kodeksu cywilnego przesądza o tym, że cechą decydującą o uzyskaniu osobowości prawnej jest nadanie osobowości prawnej przez ustawę. Przepisy prawa polskiego obowiązujące obecnie przewidują, że osoby prawne w zasadzie mają nieograniczoną zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych. Nie oznacza to jednak, że osoby prawne mają taką samą zdolność prawną jak osoby fizyczne. Ograniczenia jednak nakłada natura osób prawnych, a nie przepis ustawy. I tak osoba prawna biorąc pod uwagę jej cechy nie może zawrzeć związku małżeńskiego, czy też być podmiotem służebności osobistej, osoba prawna nie może być świadkiem.

Uzyskanie statusu osoby prawnej jest bardzo ważne z punktu widzenia odpowiedzialności za zobowiązania. Co do zasady osoba prawna odpowiada za swoje zobowiązania całym swoim majątkiem. Art. 11 ustawy Państwo a Kościół stanowi, że osoby prawne Kościoła Katolickiego nie odpowiadają za zobowiązania innych Kościelnych i niekościelnych osób prawnych. Takie brzmienie przepisu nie zwalnia Kościelnej osoby prawnej z odpowiedzialności za powołane w ramach swojej kompetencji jednostek organizacyjnych nie posiadających osobowości prawnej. Zasady tej odpowiedzialności regulują szczególne przepisy.

Jednostki organizacyjne nieposiadajace osobowości prawnej

Prawo polskie obok podziału na osoby fizyczne i osoby prawne przewiduje również działanie w obrocie prawnym jednostek organizacyjnych nieposadających osobowości prawnej. W praktyce można spotkać kościelne jednostki organizacyjne, które nie posiadają osobowości prawnej. Są ustanowionym na mocy dekretu właściwej władzy kościelnej podmiotem, który może zaciągać zobowiązania i nabywać prawa, w tej formie mogą działać kościelne wydawnictwa, zakłady wytwórcze, usługowe i handlowe, zakłady charytatywno-opiekuńcze, szkoły i inne placówki oświatowo-wychowawcze, które nie mają osobowości prawnej. Kościelne jednostki organizacyjne, które nie posiadają osobowości prawnej działają w ramach kościelnych osób prawnych, które je powołały.

Jednostki organizacyjne, które nie posiadają osobowości prawnej przez swoje władze mogą działać w obrocie prawnym, są wyodrębnionym podmiotem prawa podatkowego, mogą zatrudniać pracowników oraz osoby na innej podstawie, zawierać umowy prawa cywilnego, są płatnikiem składek na ubezpieczenie osób zatrudnionych, prowadzą odrębną sprawozdawczość statystyczną. Jednak w niektórych przypadkach dla swojej ważności czynność prawna zawarta przez jednostkę organizacyjną nie posiadającą osobowości prawnej wymaga potwierdzenia osoby prawnej, którą ją powołała np. uzyskanie patentu na wzór czy znak towarowy.

Organy osoby prawnej

Osoby prawne działają przez swoje organy, które są upoważnione do jej reprezentowania. Osoba fizyczna, która reprezentuje osobę prawną nabywa prawa i obowiązki na rzecz osoby prawnej, w przeciwieństwie do przedstawiciela. Działanie osoby fizycznej, która jest organem osoby prawnej jest traktowane tak jak działanie osoby prawnej.

O tym kto jest organem kościelnej osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej decydują Kodeks kanoniczny, ustawa państwo a Kościół oraz wewnętrzne przepisy na mocy, których powstała osoba prawna np. statuty, dekrety.

Organy osoby prawnej oraz jednostki organizacyjnej mogą być jednoosobowe np. dla parafii - proboszcz, dla jednostki organizacyjnej nie posiadającej osobowości prawnej - np. dyrektor lub organy kolegialne np. zarząd fundacji.     

Rejestr

Co do zasady osoba prawna uzyskuje osobowość prawną z chwilą wpisu do rejestru. Na gruncie polskiego prawa rejestrem właściwym dla osób prawnych jest Krajowy Rejestr Sądowy. Jednak przepisy prawa w Polsce przewidują wyjątki od zasady obowiązku wpisu do rejestru. Wyjątek ten dotyczy między innymi większości  Kościelnych osób prawnych. Z obowiązku wpisu do rejestru zwolnione są również jednostki organizacyjne, które nie posiadają osobowości prawnej, w tym kościelne jednostki organizacyjne. Natomiast już np. fundacje uzyskają osobowość prawną dopiero z chwilą wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego.       

Rejestracja osób prawnych ma kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa obrotu prawnego. Pozwala na kontrolę sądowi rejestrowemu w trakcie postępowania rejestrowego oraz w późniejszym okresie czy osoba prawna działa zgodnie z obowiązującym prawem. Natomiast uczestnikom obrotu, którzy zamierzają zawrzeć np. kontrakt z osobą prawną wpisaną do rejestru pozwala uzyskać informacje o najważniejszych danych dotyczących osoby prawnej między innymi o tym kto jest upoważniony do reprezentowania prawnej i zaciągania zobowiązań w jej imieniu. Ma to bardzo ważne znaczenie, ponieważ czynność prawna zawarta z podmiotem nieupoważnionym zwalania z odpowiedzialności prawnej osobę prawną w imieniu, której została zawarta czynność prawna. Dlatego Krajowy Rejestr Sądowy jest jawny. Chodzi o to żeby każdy zainteresowany mógł uzyskać informację na temat podmiotu, z którym np. chce podpisać umowę.

Obecnie osoby prawne działające w obrocie prawnym z wyjątkami mają obowiązek zarejestrować się w Krajowym Rejestrze Sądowym i dopiero z chwilą uzyskania wpisu uzyskują osobowość prawną. Rejestr składa się z 3 części:

1. rejestru przedsiębiorstw,
2. rejestru   stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz   publicznych zakładów opieki zdrowotnej oraz
3. rejestru dłużników   niewypłacalnych.

Czyli w sytuacji, gdy Kościelna osoba prawna lub jej jednostka organizacyjna nie posiadająca osobowości prawnej chce zawrzeć kontrakt z przedsiębiorcą powinna zwrócić się do rejestru o uzyskanie czy potwierdzenie danych podanych przez kontrahenta. Taka procedura pozwoli zweryfikować informacje na temat kontrahenta.

Są również podmioty prawa, które nie podlegają wpisowi do rejestru sądowego, dotyczy to np. osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą czy wspólników spółki cywilnej. Te podmioty prawa mają obowiązek zarejestrować swoją działalność gospodarczą w ewidencji działalności gospodarczej prowadzonej przez gminy.            

Obrót prawny

W praktyce kościelne osoby prawne oraz jednostki organizacyjne mogą zaciągać zobowiązania i być podmiotem obrotu gospodarczego. Osoby prawne działają na podstawie przepisów prawa polskiego, mają obowiązek stosować się do przepisów prawa, wypełniać przyjęte zobowiązania i mają prawo tak jak pozostali uczestnicy obrotu żądać od innych podmiotów wypełnienia zaciągniętych zobowiązań. W przypadku, gdy kontrahent nie wywiązuje się z przyjętych na siebie zobowiązań kościelne osoby prawne mogą występować przed sądami. Mogą również być pozywane. Jednostki organizacyjne, które nie posiadają osobowości prawnej mogą są również uczestnikami obrotu gospodarczego. Ograniczenia występowania przed sądami mogą być ograniczone przepisami na podstawie, których zostały ustanowione.