Wybrane zagadnienia związane z działalnością gospodarczą fundacji i stowarzyszeń kościelnych

Działalność charytatywna i związana z celami religijnymi Kościoła Katolickiego może być prowadzona w formie fundacji czy stowarzyszenia. Źródłem powstania fundacji i stowarzyszeń katolickich jest Kodeks kanoniczny, konkordat zawarty między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską oraz ustawa regulująca prawa i obowiązki Kościoła Katolickiego w Polsce oraz przepisy prawa polskiego. 

Fundacje Kościelne

Fundacje Kościelne zgodnie z prawem kanonicznym można tworzyć żeby realizować dzieła pobożności, apostolatu lub miłości czy to duchowej czy to materialnej. Jeżeli potrzeby wymagają żeby działalność Kościoła, o której mowa wyżej była wykonywana w wyodrębnionych formach, to ordynariusz diecezji może w tym celu powołać fundację. Działalność fundacji założonej dla realizacji celów Kościoła Katolickiego podlega przepisom polskiego prawa. Nadzór nad działalnością fundacji sprawuje minister właściwy ze względu na zadania, które stawia przed sobą fundacja.

Po ustanowieniu fundacji i przygotowaniu statutu należy zgłosić jej powstanie do Krajowego Rejestru Sądowego. Z chwilą wpisu do Rejestru fundacja uzyskuje osobowość prawną i staje się pełnoprawnym podmiotem prawa polskiego.

Swoje cele fundacja może realizować na różne sposoby. Jednym z nich jest prowadzenie działalności gospodarczej. Taką możliwość musi przewidywać statut fundacji. To od samej fundacji zależy czy będzie chciała prowadzić działalność gospodarczą, jednak taka forma działalności fundacji musi być zawarta w statucie.

O tym czy jedną z form realizacji celów fundacji będzie prowadzenie działalności gospodarczej fundator może zadecydować już na etapie tworzenia fundacji lub w późniejszym okresie działalności. Zawsze możliwość prowadzenia działalności musi wynikać ze statutu fundacji. Dlatego jeżeli w statucie nie została przewidziana możliwość prowadzenia działalności zarobkowej, to w przypadku podjęcia takiej decyzji potrzebna jest zmiana statutu.

Podjęcie działalności gospodarczej musi zostać zgłoszone w Krajowym Rejestrze Sądowym. Z chwilą uzyskania wpisu do Rejestru fundacja w części dotyczącej prowadzenia działalności gospodarczej staje się przedsiębiorcą.

Podstawą do podjęcia działalności gospodarczej przez fundację jest ustawa o swobodzie działalności gospodarczej. Fundacja, która zdecydowała się prowadzić działalność gospodarczą jest zobowiązana spełniać przewidziane prawem warunki prowadzenia działalności zarobkowej. Rozpoczynając działalność i zatrudniając pracowników fundacja musi pamiętać o zawiadomieniu inspekcji pracy, zgłoszeniu działalności w urzędzie skarbowym, ZUS, urzędzie statystycznym, miejsce w którym działalność będzie wykonywana musi spełniać przepisy przeciwpożarowe i sanitarne określone w przepisach budowlanych, przepisach dotyczących ochrony środowiska oraz zapewnić wykonywanie prac przez osoby legitymujące się odpowiednimi kwalifikacjami. Pracowników przed dopuszczeniem do wykonywania pracy należy skierować na badania wstępne, zgłosić do ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego. Czyli spełniać warunki przewidziane przez prawo dla przedsiębiorców, ponieważ fundacja, która prowadzi działalność gospodarczą na gruncie polskiego prawa jest przedsiębiorcą.

Statut

Podstawowym dokumentem na podstawie, którego działa fundacja jest statut nadawany przez fundatora. Właśnie w statucie należy określić cele i sposoby realizacji celów przez fundację. Najwięcej problemów przy rejestracji działalności zarobkowej fundacji sprawia właściwe określenie przedmiotu działalności gospodarczej fundacji. Wielokrotnie przedmiotem analizy sądu było określenie w statucie przedmiotu działalności i celów statutowych fundacji. Wydaje się, że w świetle ustawy o fundacjach w orzecznictwie sądów określenie w sposób w części pokrywający się z zadaniami statutowymi fundacji prowadzonej działalności gospodarczej nie jest sprzeczne z ustawą o fundacjach i celem powołania fundacji. Ustawa o fundacjach nie przewiduje bezwzględnego zakazu pokrywania się przedmiotu działalności gospodarczej fundacji oraz przedmiotu działalności statutowej fundacji. Z punktu widzenia zgodności z prawem przychody z działalności wykonywanej przez fundację powinny być wykorzystywane na zadania w związku w wykonaniem, których została powołana fundacja.

Przykład:

Statut określa, że celem fundacji jest szerzenie wiedzy na temat działalności duszpasterskiej kościoła katolickiego. Cel ten będzie realizowany przez organizowanie sympozjów, działalność duszpasterską kierowaną do poszczególnych grup wiernych, działalność wydawniczą, organizowanie pomocy materialnej i przeznaczanie jej na inicjatywy związane z działalnością duszpasterską organizowanej przez instytucje Kościoła Katolickiego. Fundacja w statucie określiła również, że jedną z form działania fundacji może być prowadzenie działalności wytwórczej i usługowej również w takich zakresach jak działalność wydawnicza, organizowanie pielgrzymek i wypoczynku oraz organizowanie imprez kulturalnych. Takie określenie celów fundacji i działalności fundacji nie jest sprzeczne z prawem polskim, mimo że część działań podjętych w ramach fundacji i działalności gospodarczej są tożsame.

Warto w fundacji wprowadzić rozróżnienie działań statutowych fundacji od zarobkowej działalności fundacji. Wszystkie działania zmierzające do realizacji celów statutowych i świadczenia statutowe powinny być dokonywane nieodpłatnie, a jeżeli przewidywany jest jakiś udział finansowy otrzymujących świadczenie, to w postaci wspólnie ponoszonych kosztów.

Działalność statutowa fundacji nie może być prowadzona w celach zarobkowych.

 

Zarząd

Fundacja jako osoba prawna może działać za pomocą swoich organów. Organem fundacji jest zarząd, którego zasady wykonywania obowiązków określa statut fundacji.

To zarząd zaciąga zobowiązania i reprezentuje fundację w obrocie prawnym. Zarząd jest umocowany do podejmowania decyzji w imieniu i na rzecz fundacji, odpowiada za zobowiązania fundacji, jest umocowany do podpisywania umów i innych dokumentów fundacji.

Podatki

Ważne z punktu widzenia działania fundacji jest rozróżnienie jej działalności statutowej od działalności zarobkowej, ponieważ ma ona skutki między innymi na gruncie polskiego prawa podatkowego. Fundacje kościelne, które prowadzą działalność statutową polegającą na działalności:

• związanej z kultem,
• oświatowo -wychowawczej,
• naukowej,
• kulturalnej,
• charytatywno-opiekuńczej,
• związanej z tworzeniem i   funkcjonowaniem oraz remontem punktów katechetycznych,
• związanej z konserwacją   zabytków oraz inwestycjami sakralnymi oraz remontem tych obiektów,

to przychody uzyskane z tej działalności są zwolnione od podatku dochodowego, jeżeli fundacje dochody przeznaczą na te cele w roku podatkowym albo w roku następującym. Fundacja uzyska zwolnienie z podatku dochodowego wypracowanych środków na podstawie uchwały Zarządu o takim przeznaczeniu środków finansowych.

W sytuacji, gdy jakakolwiek część dochodu uzyskanego przez fundację z działalności gospodarczej nie zostanie przeznaczona na cele statutowe, to w tej części fundacja ma obowiązek zapłacić podatek dochodowy.
Fundacja, która zamierza podjąć działalność gospodarczą jest zobowiązana dopełnić wszystkich formalności takich jakich wymaga się od przedsiębiorców, którzy chcą prowadzić działalność zarobkową. Niektóre z form prowadzenia działalności wymagają właściwych zezwoleń lub koncesji, albo rejestracji.

Przykład:

Fundacja została założona w celu propagowania nauczania Kościoła Katolickiego. Jedną z form realizacji celu będzie wydawanie pisma. Jeżeli zamiar wydawania pisma spełnia warunki przewidziane w rozporządzeniu w sprawie rejestru dzienników  i czasopism wydanego na podstawie prawa prasowego, to przed rozpoczęciem wydawania ma obowiązek zarejestrować tytuł w rejestrze sądowym.

Forma prowadzenia działalności

Od decyzji władz fundacji, która podjęła działalność zarobkowa będzie zależało jaką formę przyjmie ta działalność. To statut powinien określać w jakiej formie będzie prowadzona działalność zarobkowa przez fundację. Jeżeli ze statutu nic nie wynika, najczęściej statut przewiduje, że fundacja może prowadzić działalność, nie określa natomiast formy, to decyzję tę podejmują władze fundacji, przeważnie jest to uprawnienie zarządu fundacji. W takim przypadku zarząd powinien podjąć decyzję:

• działalność   zarobkową jakiego rodzaju będzie prowadziła fundacja,
• czy prowadzona   działalność będzie wyodrębnionym zakładem, działem, sekcją fundacji, czy   też w celu prowadzenia działalności fundacja utworzy spółkę lub wniesie   udziały, akcje do już istniejącej spółki,
• kto będzie   nadzorował prowadzoną działalność, ilość zatrudnionych pracowników, sposób   ustalania wynagrodzenia,
• jaka część majątku   organizacji zostanie przeznaczona na działalność gospodarczą,
• jaka część dochodu   z działalności gospodarczej zostanie przeznaczona na cele statutowe, a   jaka na inwestycje i rozbudowę działalności gospodarczej.

Podjęcie tych decyzji przez fundację będzie również miało skutek na gruncie prawa podatkowego. Wybór formy miał wpływ na możliwość korzystania ze zwolnień od podatku oraz możliwości odliczenia kosztów uzyskania przychodów.

Decyzja o wyborze formy działalności zarobkowej fundacji ma również znaczenie z punktu widzenia odpowiedzialności za powodzenie podjętej działalności. Jeżeli fundacja prowadzi działalność zarobkową w strukturze fundacji, to fundacja ponosi odpowiedzialność za działalność zarobkową całym swoim majątkiem, ponieważ tak wyodrębniona działalność zarobkowa nie ma osobowości prawnej. Osobowość prawną ma fundacja, a decyzje podejmowane przez Zarząd lub inny organ fundacji dotyczące działalności zarobkowej będą miały wpływ na samą fundację. W razie niepowodzenia to fundacja będzie odpowiadała za nie swoim majątkiem. W przypadku, kiedy fundacja w swoich strukturach prowadzi działalność, to decyzje podejmowane w sprawach dotyczących działalności zarobkowej, zawierane umowy będzie podejmował zarząd.

Prowadzenie działalności gospodarczej powoduje, że fundacja również staje się podatkiem podatku VAT. Musi pamiętać o rejestracji w urzędzie skarbowym jako podatnik VAT i obowiązkach z tym związanych. W niektórych sytuacjach fundacja staje się podatnikiem podatku VAT nawet jeżeli nie prowadzi działalności. Fundacja powinna pamiętać o tym realizując swoje cele. I tak jeżeli fundacja organizuje odpłatne, nawet częściowo szkolenia czy wykłady to fundacja będzie podatnikiem VAT. Ale już nieodpłatne prowadzenie tych szkoleń lub wykładów, które są realizacją celów statutowych fundacji nie powoduje uzyskania statusu podatnika podatku VAT.

Kolejnym przykładem może być sytuacja, w której fundacja zbiera środki na swoją działalność wysyłając np. broszurę razem z załączonym przekazem, tak żeby umożliwić obdarowanemu przekazanie środków na rzecz fundacji. Jeżeli przekazanie sumy pieniężnej i jej wysokość jest decyzją obdarowanego, to nie powoduje obowiązku zapłaty podatku VAT przez fundację. W tym przypadku nie będzie odpłatnej dostawy, która na gruncie VAT jest opodatkowana. Natomiast w sytuacji gdy z załączonego przekazu wynika kwota, którą należy przekazać na rzecz fundacji to fundacja będzie płatnikiem podatku VAT.       

Księgowość fundacji

Podjęcie działalności zarobkowej przez fundację wiąże się również z prowadzeniem dokumentacji finansowej na podstawie, której fundacja będzie rozliczała się z urzędem skarbowym, będzie korzystała ze zwolnień podatkowych albo będzie zobowiązana do zapłaty należnego podatku. Tylko prawidłowo prowadzone księgi finansowe są podstawą do uzyskania zwolnień, ulg i naliczenia podatku. Działalność zarobkowa fundacji może być kontrolowana przez urzędy skarbowe na takich samych zasadach jak pozostali przedsiębiorcy.                   

 

Stowarzyszenia kościelne

Zagadnienia związane z działalnością zarobkową fundacji dotyczą również stowarzyszeń powołanych przez Kościelne jednostki. Cechy i zasady działania w tych dwóch formach są zbliżone. Stowarzyszenie, w odróżnieniu od fundacji jest zbiorem osób, które chcą osiągnąć wspólny cel. Stowarzyszenia podobnie jak fundacje mają obowiązek złożenia wniosku o wpis do Krajowego Rejestru Sądowego z wyjątkiem stowarzyszeń zwykłych. Jednak stowarzyszenia zwykłe nie mogą prowadzić działalności zarobkowej.

Zasady działania zwłaszcza w zakresie działalności zarobkowej stowarzyszeń kościelnych w części nie uregulowanej w prawie kanonicznym i przepisach kościelnych określają przepisy prawa polskiego, zwłaszcza ustawie o stowarzyszeniach.

W przypadku podjęcia działalności zarobkowej stowarzyszenie w tej części staje się przedsiębiorcą w wszystkim tego konsekwencjami. Uzyskane przez stowarzyszenie środki mogą być przeznaczane wyłącznie na cele statutowe stowarzyszenia.

Wyłączone spod działania ustawy o stowarzyszeniach są:

·        Kościół Katolicki oraz jego osoby prawne,

·        organizacje religijne, których sytuacja prawna jest uregulowana ustawą o stosunku państwa do Kościoła Katolickiego.

Jeżeli jednak kościelne stowarzyszenie będzie chciało uzyskiwać środki na realizację  celów statutowych, to działalność powinno zgłosić do Krajowego Rejestru Sądowego.