Zbieg tytułów do ubezpieczeń społecznych w przypadku osób duchownych

Zbieg tytułów ubezpieczeń występuje w przypadku, gdy jedna osoba spełnia warunki do objęcia obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi na kilku różnych podstawach np. umowy o pracę i bycia osoba duchowną. Kilka podstaw do zgłoszenia do ubezpieczeń, a także posiadanie prawa do emerytury lub renty, może oznaczać zwolnienie z obowiązku opłacania składek z niektórych tytułów.

Bez względu na inne podstawy do objęcia ubezpieczeniami społecznymi, zawsze obowiązkowo ubezpieczenia społeczne należy opłacać z tytułu:

·        pozostawania w stosunku pracy,

·        członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej i spółdzielni kółek rolniczych,

·        pozostawania w stosunku służby,

·        pobierania świadczenia socjalnego wypłacanego w okresie urlopu lub pobierania zasiłku socjalnego wypłacanego na czas przekwalifikowania zawodowego i poszukiwania nowego zatrudnienia,

·        pobierania wynagrodzenia przysługującego w okresie korzystania ze świadczenia górniczego, a także w okresie korzystania ze stypendium na przekwalifikowanie,

·        pobierania świadczenia szkoleniowego wypłacanego po ustaniu zatrudnienia.

Oznacza to, że żaden inny tytuł do ubezpieczeń społecznych, ani też ustalone prawo do emerytury lub renty, nie zwalnia z obowiązkowych ubezpieczeń społecznych z wymienionych wyżej tytułów.

 

Ubezpieczenie duchownych a tytuły rodzące bezwzględny obowiązek ubezpieczeń emerytalnego i rentowych

Obowiązek ubezpieczeń emerytalnego i rentowych duchownego, który równocześnie pracuje na podstawie umowy o pracę, jest członkiem rolniczej spółdzielni produkcyjnej lub spółdzielni kółek rolniczych, pozostaje w stosunku służby, stosunku zastępczej formy służby wojskowej, czy pobiera świadczenie socjalne lub zasiłek socjalny albo świadczenie szkoleniowe, zależy od wysokości przychodu osiąganego z tytułu tego zatrudnienia, członkostwa, służby czy pobierania świadczenia. Jeśli przychód z tych tytułów, który stanowiący podstawę do naliczenia składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, jest - w przeliczeniu na okres miesiąca - co najmniej równy kwocie minimalnego wynagrodzenia, ubezpieczenia emerytalne i rentowe są obowiązkowe wyłącznie z tytułu zatrudnienia, służby, członkostwa czy pobierania świadczenia. Ubezpieczenia emerytalne i rentowe z tytułu bycia osobą duchowną są wówczas dobrowolne - co oznacza, że duchowny może do nich przystąpić, ale jest to jego prawo, a nie obowiązek.

Przy czym wysokość minimalnego wynagrodzenia pracownika zatrudnionego w pełnym miesięcznym wymiarze czasu pracy w pierwszym roku ubezpieczenia nie może być niższa od 80% wysokości minimalnego wynagrodzenia (tj. w 2008 r. od kwoty 900,80 zł).

Przykład:

W 2008 r. duchowny był zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy na podstawie umowy o pracę z wynagrodzenie 1000 zł. Jest to jego pierwszy rok pracy. Duchowny podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym tylko z tytułu zatrudnienia, ponieważ osiąga wynagrodzenie wyższe od minimalnego wynagrodzenia przysługującego w pierwszym roku ubezpieczenia.  

Jeśli przychód, który stanowiący podstawę naliczenia składek z tytułu zatrudnienia, służby, członkostwa czy pobierania świadczenia jest niższy niż minimalne wynagrodzenie, ubezpieczenia emerytalne i rentowe są obowiązkowe również z tytułu bycia osobą duchowną. W takim przypadku składki z tytułu bycia osobą duchowną są jednak opłacane od podstawy wymiaru stanowiącej różnicę między minimalnym wynagrodzeniem (w 2008 r. - 1126 zł) a podstawą wymiaru składek z tytułu tego zatrudnienia, służby, członkostwa czy pobierania świadczenia.

Przykład:

Ksiądz diecezjalny  jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę w diecezjalnym wydawnictwie oraz w szkole jako katecheta - w każdej instytucji na 1/3 etatu. Pierwszy pracodawca wypłaca mu wynagrodzenie w wysokości 460 zł, a drugi 540 zł. Łącznie przychód ze stosunków pracy, stanowiący podstawę wymiaru składek na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne, wynosi 1000 zł. Ponieważ jest on niższy od minimalnego wynagrodzenia, duchowny podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym również z tytułu bycia osobą duchowną. Składki na jego ubezpieczenia jako osoby duchownej są opłacane od podstawy wymiaru równej kwocie 126 zł (tj. różnicy między minimalnym wynagrodzeniem a podstawą wymiaru składek ze stosunków pracy).

W przypadku pracowników zatrudnionych w pełnym wymiarze czasu pracy, którym przepisy Kodeksu pracy gwarantują co najmniej minimalne wynagrodzenie, a także pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy, którzy w umowie o pracę mają zagwarantowane wynagrodzenie w kwocie co najmniej równej minimalnemu wynagrodzeniu, ubezpieczenia z tytułu bycia osobą duchowną są dobrowolne przez cały okres trwania umowy o pracę - również w miesiącach, w których zostało wypłacone wynagrodzenie w niższej wysokości niż minimalne wynagrodzenie.  

Przykład:

Ksiądz, który równocześnie jest zatrudniony na cały etat jako asystent kościelny w redakcji z wynagrodzeniem w wysokości 1200 zł, w styczniu 2008 r. chorował przez 20 dni. Za ten miesiąc otrzymał wynagrodzenie w wysokości 400 zł. Mimo że podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne za styczeń jest niższa od minimalnej podstawy wymiaru składek, to nie musi opłacać składek na ubezpieczenia społeczne duchownych. Składki nadal są dla niego dobrowolne, ponieważ w przeliczeniu na okres miesiąca duchowny otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 1200 zł, czyli od kwoty wyższej od minimalnego wynagrodzenia.

Duchowny, który jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę i dodatkowo podpisze ze swoim pracodawcą umowę o dzieło, umowę zlecenia (lub inną umowę o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy dotyczące zlecenia), z tytułu zawartej umowy cywilnej podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznych. Wynika to z faktu, że przychody z umów cywilnych zawartych z własnym pracodawcą są traktowane do celów ubezpieczeń społecznych jak przychody z umowy o pracę. W tym przypadku badając, czy duchowny podlega ubezpieczeniom społecznym z tytułu bycia osobą duchowną, sprawdza się podstawę wymiaru składek za dany miesiąc - tj. sumę podstawy wymiaru składek z umowy o pracę i umowy cywilnej.

Przykład:

Ksiądz pracuje na podstawie umowy o pracę w redakcji. Z umowy o pracę otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 1000 zł miesięcznie, dlatego podlegał obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym zarówno z umowy o pracę jak i z tytułu bycia osobą duchowną. Od 1 stycznia 2008 r. Ksiądz podpisał dodatkowo umowę o dzieło, z tytułu której w styczniu i lutym br. ma otrzymać po 800 zł wynagrodzenia. Podstawa wymiaru składek za styczeń i luty br. z tytułu zatrudnienia będzie wyższa od kwoty minimalnego wynagrodzenia (1000 zł + 800 zł = 1800 zł), dlatego w tych miesiącach ubezpieczenia emerytalne i rentowe tej osoby z tytułu bycia osobą duchowną będą miały dobrowolny charakter.

Duchowny w służbie

Powołanie duchownego do odbycia zastępczej służby wojskowej nie zmienia sytuacji duchownego w odniesieniu do ubezpieczeń społecznych. Nadal osoba ta podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym duchownych. Tak samo dzieje się w sytuacji duchownego - żołnierza niezawodowego w służbie czynnej. Żołnierze niezawodowi w służbie czynnej oraz osoby, które odbywają zastępcze formy służby wojskowej są objęci ubezpieczeniami z tego tytułu, jeśli nie posiadają innego tytułu do objęcia ubezpieczeniem społecznym, a takim innym tytułem jest m.in. bycie osobą duchowną.

W przypadku, gdy duchowny jest funkcjonariuszem pozostającym w stosunku służby, a służba ta nie jest dla niego tytułem do objęcia obowiązkiem ubezpieczeń społecznych, jako duchowny osoba ta może przystąpić do ubezpieczeń w ZUS dobrowolnie (obecnie tylko bycie funkcjonariuszem służby celnej stanowi tytuł do objęcia ubezpieczeniami w ZUS).  

Przykład:

Ksiądz jest kapelanem w wojsku. Nie podlega ubezpieczeniom społecznym w ZUS z tytułu stosunku służby. Może tylko na swój wniosek przystąpić do ubezpieczeń emerytalnego i rentowych duchownych. Jeśli przystąpi dobrowolnie do tych ubezpieczeń, obowiązkowo zostanie objęty ubezpieczeniem wypadkowym, ale nie będzie mógł przystąpić do ubezpieczenia chorobowego.

Ubezpieczenie duchownych a tytuły nie objęte bezwzględnym obowiązkiem ubezpieczeń

Duchowny, który podejmie inną aktywność zawodową niż opisane wyższej, która to aktywność nie rodzi - w przeciwieństwie np. do umowy o pracę - bezwzględnego obowiązku ubezpieczeń społecznych, podlega ubezpieczeniom z tego tytułu, który powstał najwcześniej. Tak dzieje się w sytuacji, gdy duchowny podejmie pracę na podstawie umowy o pracę nakładczą, umowę zlecenia, gdy zostanie posłem lub senatorem. Z tytułu, który powstał później, duchowny może przystąpić dobrowolnie do ubezpieczeń społecznych. Może również zdecydować, że chce podlegać obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym z tytułu, który powstał później (wówczas tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń staje się tytułem do dobrowolnych ubezpieczeń).

Przykład:

Zakonnik, który nie jest podatnikiem zryczałtowanego podatku od przychodów osób duchownych, zawarł umowę zlecenia na okres 6 miesięcy. Umowa zlecenia była tytułem do dobrowolnych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych. Po 3 miesiącach trwania tej umowy duchowny postanowił, że umowa zlecenia będzie dla niego tytułem do obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych. Od dnia zmiany umowy zlecenia na tytuł objęty obowiązkowymi ubezpieczeniami, bycie duchownym stało się tytułem do dobrowolnych ubezpieczeń. Za okres trwania umowy zlecenia duchowny ma obowiązek opłacania składki na ubezpieczenie zdrowotne zarówno z tytułu umowy zlecenia, jak i z tytułu bycia osobą duchowną.

W związku ze zmianą tytułu do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych z ubezpieczeń duchownych na umowę zlecenia, zakonnika należy:

·        wyrejestrować z ubezpieczeń społecznych i z ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu bycia osobą duchowną na druku ZUS ZWUA,

·        zgłosić do ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu bycia osobą duchowną na druku ZUS ZZA (podstawą wymiaru składki na to ubezpieczenie jest kwota minimalnego wynagrodzenia, a finansuje ją duchowny),

·        zgłosić do ubezpieczeń społecznych i do ubezpieczenia zdrowotnego na druku ZUS ZUA z tytułu pracy na podstawie umowy zlecenia.

Prawo do emerytury/renty na obowiązek ubezpieczeń duchownego

Uprawnienia do emerytury/renty z ZUS mają wpływ na obowiązek opłacania składek na ubezpieczenia społeczne za duchownego tylko wówczas, gdy równocześnie pracuje on na podstawie umowy o pracę lub umowy zlecenia zawartych z różnymi podmiotami. W takiej sytuacji ubezpieczenia społeczne ze zlecenia zawsze są dobrowolne, nawet jeśli zarobki z umowy o pracę, stanowiące podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, są niższe od kwoty minimalnego wynagrodzenia.

Jeżeli jednak umowa zlecenia (a także umowa o dzieło) została zawarta z pracodawcą duchownego (lub jest wykonywana na rzecz pracodawcy, mimo że została zawarta z innym podmiotem), to taka umowa jest traktowana do celów ubezpieczeń jak umowa o pracę i przychód z niej podlega obowiązkowym składkom na ubezpieczenia społeczne.

Przykład:

Duchowny, uprawniony do emerytury, zawarł z redakcją pisma diecezjalnego umowę zlecenia na okres 4 miesięcy. Uprawnienia do emerytury nie miały w tym czasie wpływu na jego ubezpieczenia - podlegał ubezpieczeniom z tytułu, który powstał wcześniej, tj. bycia osobą duchowną.

Po upływie 2 miesięcy trwania umowy zlecenia, redakcją zawarła z duchownym dodatkowo umowę o pracę na 1/4 etatu z wynagrodzeniem w wysokości 370 zł miesięcznie. Ponieważ umowa zlecenia i umowa o pracę była zawarta z jednym podmiotem, przychód z obu umów był traktowany do celów ubezpieczeń społecznych jak przychód z umowy o pracę i podlegał w związku z tym obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym.

Po wygaśnięciu umowy zlecenia, umowa o pracę nadal trwała. Duchowny zawarł kolejną umowę zlecenia, ale tym razem z placówką opiekuńczo-wychowawczą. Z uwagi na posiadane uprawnienia do emerytury, które wcześniej nie miały wpływu na obowiązek ubezpieczeń, obecna umowa zlecenia stała się tytułem do dobrowolnych ubezpieczeń społecznych, mimo że przychód z umowy o pracę jest niższy od minimalnego wynagrodzenia.

Ubezpieczenie duchownych, którzy prowadzą pozarolniczą działalność gospodarczą

Osoba duchowna, która prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą, podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym tylko z tytułu prowadzenia tej działalności. W takiej sytuacji w ogóle nie podlega ubezpieczeniom społecznym duchownych - nie jest objęta nimi obowiązkowo, i nie może do nich zgłosić się dobrowolnie.

Przykład:

Ksiądz diecezjalny, który pracuje na podstawie umowy o pracę z wynagrodzeniem 2300 zł, dodatkowo rozpoczął pozarolniczą działalność gospodarczą. Ksiądz podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę, a z tytułu działalności może przystąpić do tych ubezpieczeń dobrowolnie. Z tytułu bycia osobą duchowną nie podlega ubezpieczeniom społecznym - ani obowiązkowo, ani dobrowolnie.

Obowiązek ubezpieczenia zdrowotnego

Duchowny - podatnik zryczałtowanego podatku od przychodów osób duchownych finansuje składkę na swoje obowiązkowe ubezpieczenie zdrowotne z własnych środków od podstawy wymiaru równej kwocie minimalnego wynagrodzenia. Jeśli jednak duchowny jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę i zarabia mniej niż minimalne wynagrodzenie, to składkę na ubezpieczenie zdrowotne z tytułu bycia osobą duchowną musi opłacić od podstawy równej różnicy między minimalnym wynagrodzeniem a kwotą przychodu z umowy o pracę.

Przykład:

Od 1 stycznia 2008 r. duchowny jest zatrudniony na 1/2 etatu i zarabia 900 zł. Nadal musi opłacać składkę na ubezpieczenie zdrowotne z dwóch tytułów, przy czym podstawę wymiaru składki na ubezpieczenie zdrowotne z tytułu bycia osobą duchowną stanowić będzie kwota 226 zł (tj. różnica między minimalnym wynagrodzeniem a przychodem uzyskanym z tytułu zatrudnienia: 1126 zł - 900 zł).

Osoba duchowna, która nie jest podatnikiem zryczałtowanego podatku dochodowego od przychodów osób duchownych, po podjęciu pracy na podstawie umowy o pracę nakładczą lub umowy zlecenia i wybraniu tej umowy jako tytułu do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych, nadal podlega obowiązkowo ubezpieczeniu zdrowotnemu z tytułu bycia osobą duchowną.

Przykład:

Zakonnik, który nie jest podatnikiem zryczałtowanego podatku od przychodów osób duchownych zawarł umowę o pracę nakładczą od 1 stycznia 2008 r. Duchowny wybrał tę umowę jako tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych, a z tytułu bycia osobą duchowną nie przystąpił do dobrowolnych ubezpieczeń społecznych. Osoba ta powinna zostać jednak zgłoszona do obowiązkowego ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu bycia osobą duchowną - na druku ZUS ZZA z datą zgłoszenia do tego ubezpieczenia 1 stycznia 2008 r.