Praca duchownych w krajach Unii Europejskiej - czyli zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym w Polsce

 

Wysłanie do innego kraju Unii Europejskiej duchownego z Polski nie jest sytuacją wyjątkową. Misje, wysłanie duchownego do pracy w środowisku Polonii czy pomocy w Diecezji poza Polską powodują, że należy pomyśleć o zabezpieczeniu społecznym duchownego. Duchownych, którzy są obywatelami państw członkowskich EU/EOG traktuje się tak jak pracownika. Pojęcie pracownika na gruncie prawa europejskiego jest interpretowane szerzej niż w prawie polskim.

Stosowanie ustawodawstwa obowiązującego w miejscu pracy

Osoba wykonująca aktywność zawodową na terenie kilku państw członkowskich UE/EOG, podlega ustawodawstwu ubezpieczeniowemu tylko jednego z tych państw.

Osoba duchowna podlega zatem przepisom tego kraju, w którym pełni swoją funkcję. Taka jest zasada.

Przykład:

Obywatel Belgii pełni posługę duszpasterską w Polsce. Objęty jest polskim systemem ubezpieczenia społecznego, mimo że ma miejsce zamieszkania inne niż Polska i obywatelstwo inne niż polskie.

 

Oddelegowanie - wyjątek w zakresie ubezpieczeń

Od zasady stosowania ustawodawstwa miejsca pracy przepisy prawa europejskiego przewidują wyjątki. Dotyczy to oddelegowania osób duchownych do innego państwa członkowskiego UE/EOG w celu pełnienia funkcji duszpasterskiej do instytucji kościelnych lub zakonnych.

Oddelegowanie ma miejsce w sytuacji, gdy duchowny zostaje wysłany do pełnienia swojej funkcji w innym państwie członkowskim UE/EOG, jeśli nadal wykonuje polecenia zwierzchnich instytucji zakonnych, diecezjalnych i innych instytucji kościelnych w Polsce.

Duchowny wysłany do innego kraju Unii nadal podlega ubezpieczeniom w Polsce pod warunkiem, że okres oddelegowania nie przekracza 12 miesięcy i że duchowny nie został skierowany do pracę za granicę w zastępstwie innego duchownego, którego okres oddelegowania już upłynął.

Oddelegowanie ma miejsce w przypadkach, kiedy pełnienie funkcji duszpasterskich w innym państwie członkowskim jest z góry ograniczone w czasie.

 Nie można mówić o oddelegowaniu w sytuacji, gdy zamiar pełnienia funkcji duchownego na terenie innego państwa członkowskiego wynosi więcej niż 12 miesięcy. W takiej sytuacji osoba duchowna, która pełni funkcje duszpasterskie będzie podlegać zabezpieczeniu społecznemu w miejscu pełnienia tej funkcji, chyba że zostanie wobec niej zastosowany tryb wyjątkowy przewidziany przez przepisy unijne.

Instytucja, która opłaca składki na ubezpieczenia za duchownego, albo duchowny który ma zostać oddelegowany, powinien ubiegać się o poświadczenie przez ZUS druku E 101. Formularz ten wydawany jest osobie duchownej, która będzie podlegać polskiemu ustawodawstwu ubezpieczeniowemu w okresie oddelegowania do innego państwa członkowskiego UE/EOG. Dokument ten ma moc prawną przez okres, na jaki został poświadczony przez ZUS w Polsce, chyba że wcześniej został wycofany lub uznany za nieważny.

Przykład:

Polski misjonarz został oddelegowany z Polski do Litwy na okres 9 miesięcy, w celu pełnienia funkcji duchownego wśród Polonii. ZUS poświadczył tej osobie formularz E 101, w związku z czym misjonarz będzie podlegał systemowi ubezpieczeń w Polsce. Formularz E101 misjonarz powinien przedłożyć litewskiej instytucji ubezpieczeniowej po przyjeździe na misje.

 

Nowy okres oddelegowania dla tej samej osoby duchownej, w tym samym państwie członkowskim, może rozpocząć się po upływie co najmniej 2 miesięcy od daty zakończenia poprzedniego oddelegowania.

 

Przedłużenie oddelegowania

W przypadku, gdy przed upływem 12 miesięcy oddelegowania okaże się, że z powodu wcześniej nieprzewidzianych okoliczności okres oddelegowania za granicę przedłuży się ponad 12 miesięcy, przepisy dotyczące zabezpieczenia społecznego mogą być stosowane przez dłuższy okres  - nawet 12 kolejnych miesięcy. W tym przypadku musi jednak wyrazić na to zgodę właściwa władza państwa członkowskiego, na którego terytorium duchowny pełni swoją funkcję.

O tę zgodę trzeba jednak wystąpić przed zakończeniem 12 miesięcy oddelegowania składając w ZUS formularz E 102.

Przykład:

Polski duchowny, został wysłany przez instytucję diecezjalną do pełnienia funkcji duszpasterskiej do Niemiec na okres 12 miesięcy. Po upływie 9 miesięcy pełnienia tej funkcji, z powodu niedających się wcześniej przewidzieć okoliczności, wystąpiła konieczność przedłużenia okresu tej pracy na 8 miesięcy dłużej niż przewidziany okres oddelegowania. Instytucja diecezjalna wystąpiła do właściwej instytucji niemieckiej z wnioskiem o przedłużenie stosowania polskiego ustawodawstwa na kolejne 8 miesięcy na formularzu E 102. Po wyrażeniu zgody przez instytucję belgijską, duchowny przez kolejne 8 miesięcy będzie podlegał ubezpieczeniom społecznym w polskim ZUS. 

 

Wykonywanie pracy na terenie dwóch i więcej państw członkowskich

W sytuacji jednoczesnego pełnienia funkcji duchownego lub/i zatrudnienia na terytorium dwóch lub więcej państw członkowskich, osoba duchowna podlega ustawodawstwu państwa, w którym mieszka, jeżeli również tę funkcję lub zatrudnienie pełni w tym państwie.

Przykład:

Obywatel Polski pełni funkcje duchownego w Polsce, gdzie ma miejsce zamieszkania. Równocześnie pracuje na podstawie umowy o pracę jako kapelan w szpitalu na terenie Czech. Ponieważ duchowny mieszka na terenie Polski, podlega polskiemu systemowi ubezpieczeń społecznych.

Porozumienia państw

Właściwe władze państw członkowskich UE/EOG, mogą na podstawie wzajemnego porozumienia uzgodnić wyjątki od postanowień dotyczących ustawodawstwa właściwego, jeżeli jest to korzystne dla osób ubezpieczonych. W wyniku zawarcia takiego porozumienia osoba zostanie objęta ustawodawstwem jednego państwa członkowskiego, mimo że zgodnie z przepisami powinna być objęta ubezpieczeniami w innym państwie członkowskim. Takie porozumienie może być zawarte na okres do 5 lat, a w szczególnych okolicznościach okres ten może zostać przedłużony.

Tryb wyjątkowy, o którym mowa, może być stosowany w sytuacji, gdy:

·        z góry wiadomo, że oddelegowanie osoby duchownej do innego państwa członkowskiego będzie trwało dłużej niż 12 miesięcy,

·        poświadczono formularz E 101 na okres 12 miesięcy, ale pełnienie funkcji duszpasterskich w innym państwie członkowskim będzie nadal wykonywane przez duchownego przez okres dłuższy niż kolejne 12 miesięcy,

·        ZUS odmówi wydania formularza E 101 z uwagi na niespełnienie warunków,

·        nie zostanie udzielone przedłużenie na formularzu E 102, a osoba duchowna nadal chce podlegać polskiemu systemowi ubezpieczeń społecznych,

·        w innych przypadkach, gdy utrzymanie dotychczasowego ustawodawstwa jest w interesie osoby duchownej pełniącej funkcję duszpasterską na terytorium państwa UE/EOG.

W takiej sytuacji instytucja diecezjalna lub zakonna powinna wystąpić z wnioskiem o poświadczenie formularza E 101 do Departamentu Ubezpieczeń i Składek Centrali ZUS w Warszawie, który zwraca się w sprawie zawarcia porozumienia do instytucji państwa UE/EOG, w którym duchowny ma pełnić swoją funkcję.

Przykład:

Polska instytucja diecezjalna wysyła duchownego do Włoch. Z góry wiadomo, że duchowny ma tam pełnić swoją funkcję przez 4 lata. Instytucja diecezjalna wystąpiła do Centrali ZUS z wnioskiem o poświadczenie formularza E 101. Departament Ubezpieczeń i Składek Centrali ZUS dokonał oceny, że możliwe jest w tym przypadku zawarcie porozumienia w sprawie wyjątkowego stosowania ustawodawstwa polskiego w zakresie ubezpieczeń społecznych przez cały ten okres, a następnie wystąpił do instytucji włoskiej o zawarcie tego porozumienia. Po otrzymaniu zgody, Centrala ZUS poinformowała o tym instytucję diecezjalną oraz jednostkę terenową ZUS, która poświadczyła dla duchownego formularz E 101.

Przepisy o stosowaniu systemu zabezpieczeń jednego państwa w okresie wykonywania funkcji w innym państwie, mają zastosowanie również do obywateli państw innych niż państwa członkowskie UE/EOG, którzy mieszkają legalnie na terenie państw członkowskich.

Przykład:

Członkami zakonu to obywatele Polski i Rosji, którzy posiadają zezwolenie na osiedlenie się w Polsce. Zakon wysyła dwóch Polaków i Rosjanina do Hiszpanii na 12 miesięcy w celu prowadzenia działalności duszpasterskiej. Oddelegowani duchowni - zarówno Polacy jak i Rosjanin - będą nadal podlegać systemowi ubezpieczeń w Polsce na podstawie poświadczonych przez ZUS formularzy E 101.

Jak widać wejście Polski do Unii Europejskiej otworzyło nowe możliwości zapewnienia ubezpieczenia osób duchownych oddelegowanych do pracy w innym kraju. Problem jest o tyle palący, że co raz częściej Diecezje innych krajów a także emigracja Polaków wymaga żeby posługę duszpasterską duchowny pełnił poza Polską. Podleganie ubezpieczeniom gwarantuje podstawowe zabezpieczenie na wypadek inwalidztwa, starości, wypadku czy choroby duchownego.