Ekonomia jako etyka

Moralność gospodarowania

Powiązanie moralności z gospodarowaniem ma jednak głębszy korzeń. Otóż wszelka działalność ludzi, jeśli nie jest wymuszona lub krótkowzroczna, nastawiona jest na jakiś cel. Celem życia gospodarczego jest pomnażanie stojących do dyspozycji ludzi dóbr materialnych (zysk to nie cel gospodarki, ale wskaźnik jej funkcjonowania). Oznacza to, że ostatecznie gospodarka służy człowiekowi, jego realnym i ważnym potrzebom.

Tym samym gospodarowanie samo w sobie jest rzeczą moralnie dobrą i słuszną! To niby banał, ale w praktyce ludziom wydaje się najczęściej, że praca, produkowanie, zarabianie to czynności wymuszone przez konieczność, czysto materialne, przyziemne i moralnie obojętne. Mało kto ruszając rano do pracy idzie tam z poczuciem, że będzie robił rzeczy dobre i pożyteczne dla bliźnich. A przecież tak przeważnie jest!

Wyjątkiem od tej reguły są różne formy wspomnianego już pasożytnictwa. Należą tu oczywiście również te przedsięwzięcia, które związane są z przepływem pieniędzy, a więc jakoś tam do gospodarki należą, ale opierają się na szkodzeniu innym dla doraźnej korzyści, jak kliniki aborcyjne, sprzedaż broni zbrodniczym rządom, domy publiczne, produkcja pornografii. Ich istnienie świadczy o osłabieniu moralności i prawa. Granicę przekracza też manipulowanie nabywcami przez reklamę.

Podstawowe i właściwie jedynie możliwe kryterium oceny gospodarki ma więc charakter moralny: czy i na ile służy ona ludziom. Czy są oni w wyniku działalności gospodarczej lepiej nakarmieni, chronieni przez chorobami, rozwinięci umysłowo, bogatsi duchowo i w ostatecznym rachunku szczęśliwsi? Część składników codziennego szczęścia nie zależy od wprost od dóbr materialnych, a przy tym trudno je zmierzyć: gospodarka to nie wszystko. Niemniej jednak jasne jest, że kraj, w którym ludzie gorzej się mają i gorzej się czują, jest krajem o złej gospodarce - i odwrotnie. Ekonomia, która by tego nie brała pod uwagę, przypominałaby pod względem metody socjalistyczne statystyki, liczące produkcję obrabiarek w tonach. A zatem i gospodarka, i refleksja ekonomisty muszą brać pod uwagę człowieka jako cel i jego wszechstronne dobro.

Nikt nie jest w stanie ocenić sumy dobra, jakie osiągają ludzie w danej społeczności ani centralnie go zaplanować. Można twierdzić, że w sferze dóbr materialnych wolna gospodarka najlepiej służy optymalizacji korzyści osiąganych przez poszczególne osoby uczestniczące w życiu gospodarczym. Wynika to z faktu, że w warunkach wolnego rynku jednostka czy rodzina może swoje zasoby wykorzystać w lepszej zgodzie z pragnieniami. Znajduje to potwierdzenie we wzroście gospodarczym krajów wolno­rynkowych, zawsze przeganiających kraje zbiurokratyzowane.

Trzeba tu poczynić zastrzeżenie, że korzyści gospodarczych nie należy traktować krótkoterminowo. Marnowanie zasobów przyrody czy zaciąganie zbytnich długów przynosi małą korzyść zaraz, a dużą szkodę potem. W tym sensie są one niemoralne. Natomiast, skoro gospodarka ma służyć człowiekowi, w jej etyce nie mieści się bałwochwalczy stosunek do przyrody, polegający na jej chronieniu kosztem ludzi.