Ekonomia od A do Z: Systemy pieniężne

I Systemy kruszcowe.

To takie, w których wartość pieniądza określana jest zawartością cennych kruszców (złota i srebra). Wśród tych systemów wyróżniamy:

Bimetaliczny
W obiegu są złote i srebrne monety, a ich wartość względem siebie jest ustalona. Słabą stroną tego systemu był fakt, że odkrycia nowych złóż złota lub srebra powodowały realny spadek wartości jednych monet względem drugich. Jednocześnie obowiązywała ustalona relacja wartości, co powodowało, że raz jedne, raz drugie monety na skutek tezauryzacji^*    znikały z obiegu - ta niestabilność systemu doprowadziła go do upadku.

System waluty złotej (gold standard).
Powstał w Anglii, a jego początki wiążą się z zakazaniem w 1798 roku bicia srebrnych monet i ograniczeniem dopuszczenia srebra w płatnościach. Do wybuchu pierwszej Wojny światowej system ten przyjęły wszystkie kraje.

Cechy waluty złotej:

1. każda waluta miała swój parytet w złocie (więc stałe były również kursy walutowe)
2. banki emisyjne utrzymywały stuprocentowe pokrycie emisji waluty w złocie,
3. pełna swoboda przetapiania złotych monet na złoto i złota na złote monety
4. pełna wymienialność banknotów na złoto
5. pełna swoboda transferu złota

Funkcjonowanie tego systemu oznacza:

• brak inflacji ale możliwość deflacji^**
• niewielkie zmiany cen
• automatyczny mechanizm stabilizacji kursu walutowego i bilansu płatniczego^***
• minimalną ingerencję państwa.

Po Pierwszej Wojnie Światowej zapasy złota okazały się zbyt szczupłe, by system ten odbudować.

System waluty sztabowo - złotej (gold bulion standard).
Tu również występował parytet złota, ale wymienialność banknotów możliwa była tylko na całą sztabkę (ok. 13 kg), co oznaczało, że w praktyce dostępna była tylko przy największych transakcjach.

System waluty dewizowo-złotej (gold exchange standard).
Podstawą emisji nie musi być złoto - wystarczy inna waluta wymienialna na złoto.
Miał on następujące zalety:

• Łatwość emisji pieniądza - potrzeba mniej złota, bo pod zastaw tych samych rezerw można emitować pieniądze więcej niż raz.

• Pieniędzmi, które są zastawem emisji można obracać - można je np. ulokować na procent w innym banku

Zasadnicza wada tego systemu, to uzależnienie jednych walut od innych, co powodowało, że w przypadku dewaluacji waluty podstawowej pojawiał się chaos.
Ostatecznie doprowadziło to do anarchii monetarnej, rezygnacji z powiązań walut ze złotem i ograniczenia wymienialności walut.

System dewizowo-złoty (gold exchchange), zwany systemem z Bretton Woods
W 1944 roku na skutek wojennej zawieruchy (wojenne zakupy), ¾ światowych zasobów złota znalazło się w USA.
Na specjalnej konferencji międzynarodowej w Bretton Woods w USA ustalono, że nowy system będzie funkcjonował wg następujących zasad:

1. Każda waluta będzie miała parytet w złocie, ale wymienialność na złoto możliwa będzie tylko przez dolary (najpierw na dolary, potem na złoto)
2. Dopuszczalny margines wahań kursów walut względem ustalonego parytetu wyniesie +/- 1%.
3. W razie, gdy wystąpi zasadniczy brak równowagi bilansu płatniczego, margines ten można będzie poszerzyć do 10%.

Zalety:

• stabilne kursy

Wady:

• uzależnienie od dolarów, które pojawiają się za granicą w większej ilości, tylko gdy w USA występuje deficyt bilansu płatniczego

W 1971 roku USA oficjalnie zawiesiły wymienialność USD na złoto, od 1973 roku, wprowadzono kursy płynne.

II Systemy pieniężne oparte na zaufaniu

System wielodewizowy.
Każdy bank centralny może wybrać waluty w których chce lokować rezerwy^****. Banki centralne wybierały te waluty, które nie tylko były stabilne, ale łatwo wymienialne, często używane w obrotach międzynarodowych. Najczęściej były to (poza dolarami amerykańskimi (USD)): funty szterlingi (GBP), marki niemieckie (DM), franki francuskie (FF), franki szwajcarskie (CHF) i jeny japońskie (JPY). Obecnie coraz ważniejszą rolę odgrywa euro, które nie tylko zastąpiło marki i franki francuskie, ale dalej zdobywa popularność jako waluta międzynarodowa.

^*   patrz hasło pieniądz

^** to sytuacja, w której zmniejszająca się ilość (podaż) pieniądza na rynku powoduje spadek cen.

^*** Jeżeli kraj A miał deficyt handlowy z krajem B, to wartość jego waluty względem waluty kraju B spadała. Jednocześnie niezmienne pozostawały kursy walut wyrażone w złocie. W takiej sytuacji opłacało się za walutę, która potaniała, kupić złoto, następnie zamienić je na walutę która podrożała i za nią kupić walutę, która potaniała. Taka operacja przynosiła zysk, a stosowana na masową skalę przyczyniała się do wyrównywania bilansu płatniczego.

^**** rezerwy uwiarygadniają walutę, dają pewien stopień ochrony przed spekulantami (możliwość interwencji na rynku - poprzez skup lub sprzedaż własnej waluty)