Ekonomia od A do Z: Bilans Płatniczy

Bilans płatniczy (BP) to usystematyzowane zestawienie wszelkich płatności (związanych z handlem, usługami i aktywami) dokonanych między rezydentami (to pojęcie oznacza osoby prywatne, firmy oraz agendy rządowe) krajowymi, a zagranicznymi. Dotyczy określonego okresu, najczęściej roku.

Odzwierciedla poziom i strukturę gospodarki (co jest w stanie wyprodukować i wyeksportować, a co musi importować, a także np. jakie sektory w niej dominują). Pokazuje również jej otwarcie, rodzaj relacji gospodarczych z innymi krajami i pozycje kraju w światowym handlu.

Zestawienie to podzielone jest na cztery główne części opisujące różne kategorie przepływów kapitałowych.

I Bilans obrotów bieżących
Składa się z:

1. Bilansu handlowego (czyli obrotów towarami - importu i ekportu dóbr)
2. Bilansu obrotów usługami (finansowymi, ubezpieczeniowymi itp.)
3. Bilansu procentów i dywidend (jest to dla Polski saldo polskich dochodów z tego tytułu za granicą i zagranicznych dochodów w Polsce)
4. Bilans wydatków rządowych (jak składki do ONZ, do budżetu Unii Europejskiej)

II Bilans obrotów kapitałowych i finansowych
Składa się z:

1. Bilansu obrotów kapitałami krótkoterminowymi (do jednego roku)
2. Bilans obrotów kapitałami długoterminowymi (powyżej roku - np. inwestycje bezpośrednie)

III Saldo błędów i opuszczeń
Ta pozycja bywa też nazywana rozbieżnością statystyczną. Wskazuje jak duża jest skala błędu w kalkulacji bilansu płatniczego. Część transakcji (zarówno legalnych - np. w przypadku turystów płacących za granicą gotówką, oraz nielegalnych - jak w przypadku przemytu narkotyków lub innych nielegalnych produktów) nie jest odnotowywana, w związku z czym w rachunkach powstają luki.
Pozycja ta obliczana jest poprzez dodanie wszystkich pozycji Rachunku bieżącego i obrotów kapitałowych i porównanie ich do znanej zmiany rezerw.

IV Oficjalne aktywa rezerwowe
Obrazuje zmiany stanu rezerw - np. złota lub walut banku centralnego.

Konstrukcja Bilansu Płatniczego
Bilans sporządzany jest najczęściej w walucie narodowej, a potem przeliczany według kursów średnich, co umożliwia porównania między krajami. Prowadzony jest tak, jak normalna księgowość (chodzi o tzw. standard podwójnego księgowania). Oznacza to, że np. eksportując, musimy w odpowiedniej rubryce zapisać ubytek towarów (debet), natomiast w innej przypływ pieniędzy (kredyt). Powoduje to, że rachunkowo bilans zawsze jest zrównoważony - tzn. suma po stronie debetu równa się sumie po stronie kredytu.

Z punktu widzenia ekonomii mówimy jednak o nadwyżce, bądź deficycie BP. Jeżeli kapitał odpływa z kraju (np. ze względu na znaczny popyt na import), wówczas mówimy o deficycie. W tej sytuacji rachunkowo występuje równowaga, gdyż wydatki po stronie debetu równają się wartości zakupionych towarów po stronie kredytu, jednak mniej w kraju jest środków finansowych.

Bilans płatniczy można porównać do budżetu rodzinnego, w którym każda transakcja powodująca przypływ środków finansowych oznaczana jest z plusem, jako kredyt, odpowiednio taka, która oznacza wydatki oznaczana jest z minusem - jako debet. Rozwijając analogie możemy powiedzieć o bieżących dochodach (np. pensje) i bieżących wydatków (np. na żywność) które razem tworzą bilans obrotów bieżących. W takim ujęciu bilans obrotów kapitałowych obejmowałby wszelkie zakupy aktywów finansowych - jak akcji, czy obligacji i spłaty kredytów - jako debet (czyli obciążenie rachunku). Sprzedaż aktywów lub zaciągnięcie długów stanowiłoby zaś kredyt.

Wśród przyczyn zachwiania się równowagi Bilansu płatniczego wymienia się:

1. Zmiany struktury handlu z zagranicą, wynikające np. z:
   - nagłych i znacznych zmian cen podstawowych surowców
   - upadku turystyki w kraju turystycznym (np. na skutek zamachów terrorystycznych)
2. Mogą to być zmiany realnych stóp procentowych lub zmiany oczekiwań inflacyjnych, które prowadzą do zmiany przepływów kapitałowych (np. napływu kapitału od inwestorów zachęconych wyższą stopą zwrotu z inwestycji w lokaty bankowe w danym kraju)
3. Klęski naturalne
   (np. wywołany suszą/powodzią spadek zbiorów i produkcji żywności)
4. Przyczyny polityczne
   np. embarga, sankcje ale też przyczyny wewnętrzne - jak niestabilność polityczna.

Ocena takiej sytuacji nie jest oczywista. Wiele zależy bowiem od tego, jaka jest struktura importu (czy jest inwestycyjny, czy konsumpcyjny) oraz tego, jaka jest sytuacja gospodarcza kraju (na jakim etapie rozwoju się znajduje).

Bezpośrednim skutkiem deficytu BP jest odpływ kapitału, który prowadzić może do spadku kursu waluty (inwestorzy sprzedają lokalną walutę co prowadzi do obniżenia jej ceny). Może to zwiększać presje inflacyjną i prowadzić do pogorszenia się sytuacji kraju. Ekonomiści nie są do końca zgodni jak należy działać w tej sytuacji - przeważa jednak pogląd, że przywróceniem równowagi zajmie się rynek, a konkretnie tzw. automatyczne mechanizmy stabilizujące.

Automatyczne mechanizmy stabilizujące, to pojęcie które obejmuje zespół współzależnych zjawisk. Wyróżnia się zazwyczaj cztery zasadnicze obszary:

1. Mechanizm cenowy.
   W przypadku deficytu BP, spadek kursu waluty powoduje, że produkty importowane stają się droższe, przez co popyt na nie spada, spada więc wielkość importu.
2. Mechanizm dochodowy.
   W przypadku deficytu BP: na skutek wzrostu inflacji następuje spadek realnych dochodów w kraju. W rezultacie ludzie mniej wydają, m.in. na dobra importowanie, przez co spada wielkość importu.
3. Mechanizm kursowy.
   Zmiany kursu walutowego - w przypadku deficytu BP - zmniejszona podaż kapitału (odpływ kapitału zagranicznego) powoduje spadek kursu walutowego.
4. Mechanizm stopy procentowej.
   Deficyt BP powoduje odpływ pieniądza, co prowadzi do spadku podaży pieniądza i wzrostu jego ceny, czyli wzrostu stopy procentowej.
   

Zasady tworzenia Bilansu Płatniczego - Międzynarodowy Fundusz Walutowy:

http://www.imf.org/external/np/sta/bop/BOPman.pdf