Ekonomia od A do Z: Efektywności i nieefektywności rynku

Efektywność oznacza, że potrzebne zasoby trafiają do najbardziej opłacalnych zastosowań. Wynika to z prostej kalkulacji: im coś jest droższe, tym mniej chętnie ktoś to kupi. Mechanizm rynkowy jest uniwersalny. Sprawdza się w przypadku takich dóbr, jak artykuły spożywcze, samochody, usługi (np. bankowe, ubezpieczeniowe), czy praca.

Niestety w pewnych dziedzinach jego działanie jest niedoskonałe. Mówimy,że rynek zawodny jest wtedy, gdy nie osiąga samoistnie optimum Pareto.

Inne sytuacje, w których najczęściej wskazuje się na nieefektywność rynku wiążą się z istnieniem dóbr publicznych, z efektami zewnętrznymi, z niedoskonałą konkurencją, a także z niedoskonałością informacji.

Dobra publiczne - są to takie dobra, które mają dwie specyficzne cechy:

• nikogo nie można wyłączyć z ich konsumpcji (są albo dostępne dla wszystkich, albo dla nikogo.

• konsumpcja dobra przez jedną osobę nie zmniejsza możliwości konsumpcji przez innych

Jako przykład najczęściej wymieniane jest bezpieczeństwo zapewniane przez wojsko czy policję, czy światło latarni morskiej.

Ponieważ nie można wykluczyć nikogo (np. tego, który nie zapłacił) z użytkowania dobra, to istnieje duża pokusa nadużycia - tzw. free riding (jazdy na gapę). Nawet, jeżeli ludzie umówią się, że płacą za dane dobro wspólnie, to część osób stwierdza, że nie będzie płacić, a w takiej sytuacji koszt dobra dla musi ponieść mniej osób (czyli każda z nich płaci więcej) jeżeli wszyscy zrezygnują to w rezultacie dobro nie będzie w ogóle dostępne.

Efekty zewnętrzne - to konsekwencje działalności ekonomicznej podmiotów gospodarczych, które wpływają na sytuację innych osób, a nie są ujęte w cenach.

Mogą mieć charakter negatywny - np. zanieczyszczenia niszczące środowisko, lub pozytywny - jak np. zapylanie przez pszczoły kwiatów na drzewach w pobliskim sadzie.

W przypadku efektów pozytywnych zainteresowane podmioty najczęściej same są w stanie się dogadać, natomiast w przypadku efektów negatywnych interwencja państwa (np. nakładająca kary za zanieczyszczanie środowiska) zazwyczaj jest konieczna

Niedoskonała konkurencja. Może wynikać z działań podmiotów gospodarczych mających na celu ograniczenie konkurencji (np. zmowy), bądź z istnienia tzw. naturalnych monopoli (np. koleje -  istnienie jednej linii kolejowej na danym, obszarze wyklucza powstanie konkurencji). W obu przypadkach interwencja państwa czy to uniemożliwiająca zmowy, czy nakładająca ograniczenia wysokości cen w przypadku monopoli naturalnych może mieć pozytywny skutek.

Niedoskonała informacja. Pojęcie to oznacza sytuację w której jedna ze stron posiada więcej informacji, niż druga. Może tak być w sytuacji, gdy klient nie jest w stanie w pełni ocenić jakości towaru przez co dokonuje nietrafnych zakupów (np. przypadku zakupu używanych samochodów). Drugim ważnym polem w którym ujawnia się asymetria informacji są ubezpieczania - wiąże się z pokusą nadużycia oznaczającą w tej sytuacji, że ubezpieczony swoim działaniem (lub brakiem działania) zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia zdarzenia od którego jest ubezpieczony. Państwo może interweniować odpowiednimi regulacjami bądź wprowadzeniem publicznych systemów zabezpieczeń społecznych (opinie na temat adekwatności tych ostatnich działań są jednak podzielone).

Wielu ekonomistów uważa, że państwo nie jest w stanie działać skuteczniej, niż rynek mimo zawodności tego ostatniego. Działania aparatu państwowego najczęściej są zbyt wolne, często nieadekwatne i powodowane przesłankami politycznymi.

Najskuteczniej może państwo działać poprzez swoiste „urynkowienie" negatywnych kosztów zewnętrznych - np. nakładając kary za zanieczyszczenia - wówczas opłaca się inwestować w technologie bezpieczne dla środowiska (koszty nowych technologii równoważone są przez alternatywne koszty kar).

Podobnie skuteczne może być rozbijanie monopoli i zmów producentów, jednak musi być prowadzone przez niezależne od bieżącej polityki instytucje.

Niedoskonała informacja może być równoważona przez wprowadzanie odpowiednich standardów informacji i praw konsumenta.

Najbardziej skomplikowana jest interwencja państwa w zakresie dóbr publicznych. Z jednej strony konieczna, a z drugiej tu właśnie najlepiej widać, jak bardzo polityka wpływa na racjonalność decyzji. W sensie ekonomicznym dóbr publicznych jest naprawdę niewiele, jednak politycy często rozszerzają ich katalog po to, by zdobyć popularność (bywa, że zaliczana do tego katalogu zostaje służba zdrowia, czy edukacja). Nie jest to jednak w żaden sposób działanie prorynkowe.

Tak naprawdę, nieefektywność łączy się najczęściej z właśnie z działalnością państwa, które nakłada różne podatki, cła i inne regulacje. Powoduje to czasem, że jakaś działalność okazuje się nieopłacalna, gdyż np. ceny pracy po doliczeniu podatków bardzo wzrastają. Ważne, żeby o tym pamiętać - podatki zaburzają funkcjonowanie rynku i zmniejszają efektywność gospodarowania.