Ekonomia od A do Z: Pieniądz

Początkowo wcale nie było pieniądza. Istniała wymiana zwana barterową, czyli towar za towar. Miała wiele mankamentów przede wszystkim konieczność spotkania się dwóch osób z których każdą interesowały dobra partnera. W takiej szczęśliwej sytuacji należało jeszcze ustalić parytet wymiany...

Nieco później zaczęły funkcjonować pierwsze środki płatnicze, które ułatwiały handel. Musiały mieć trzy ważne właściwości - być: rzadkie, podzielne i łatwe do przechowywania. Funkcję tę pełniły różne rzeczy - sól, skóry, muszelki. Zastąpiły je metale szlachetne (np. obole - pręty ze srebra, z których odcinano odpowiedni kawałek). Pieniądz jako taki pojawił się najpierw na terenie dzisiejszej Libii około 750 roku p.n.e., były to monety, które jednak nazwę swoją otrzymały później od Rzymian, którzy swoje monety bili w mennicy w świątyni Junony.

Banki powstały wkrótce po powstaniu monety. W starożytnej Grecji do transakcji wystarczał podpis bankiera, pieniądze gromadzono w świątyni.

W czasach nowożytnych pieniądze emitowane były przez władców, którzy czerpali z tego tytułu zyski. Wartość pieniędzy zależała od zawartego w nich kruszcu, ale akceptowane były w całej Europie. Niestety od początku zdarzały się fałszerstwa - tzw psucie pieniądza, których często dokonywali władcy dla zysku z emisji pieniądza zawierającego mniej szlachetnego kruszcu (zachowany kruszec stanowił zysk, a pieniądz wydawano z wartością nominalną). Zjawisko to obserwował Mikołaj Kopernik (wielki astronom, zarazem kanonik z Torunia), który zauważył, że zły pieniądz wypiera lepszy (tzw. prawo Kopernika-Greshama). Oznacza to, że ludzie zatrzymują pieniądz o wyższej zawartości kruszcu, a w obiegu pozostają monety mniej warte.

Następny etap rozwoju, to powstanie pieniędzy symbolicznych, których wartość nominalna oparta jest na zdeponowanym w skarbcu narodowym złocie.

Rozwój systemów pieniężnych doprowadził w końcu do pieniądza opartego na zaufaniu (od czasu upadku systemu z Bretton Woods w 1971 r i kryzysu naftowego z 1973 r, mamy system wielu różnych walut, które nie są mają oparcia w kruszcach). Wartość pieniądza zależy od ilości dóbr które można zań kupić. Państwo uznając swój środek płatniczy jako prawnie obowiązujący, wymusza jego akceptowanie na swoim terytorium. Znaczy to, że nie można w Polsce wymagać np. euro, a odmówić przyjęcia złotówek jako zapłaty)

Istnieją trzy funkcje pieniądza.

• Jest środkiem wymiany - akceptujemy go nie dlatego, żeby go skonsumować, ale aby wymienić go na inne dobro. Ułatwia to zawieranie transakcji (jest to znacznie doskonalszy środek płatniczy, wygodny w przenoszeniu, podzielny i niepsujący się).
• Jest jednostką rozrachunkową - w nim wyrażone są ceny i zawierane transakcje.
• Ostatecznie jest też środkiem przechowywania wartości ponieważ można dokonywać nim zakupów w przyszłości.

Ponieważ pieniądz oparty jest na zaufaniu, to bardzo ważne jest, żeby jego wartość nie zmieniała się gwałtownie i w sposób niekontrolowany. Pieczę nad nim sprawuje bank centralny, który jest odpowiedzialny za zapobieganie nadmiernej podaży pieniądza (która prowadzi do inflacji) oraz za utrzymanie jego stabilności i wymienialności na inne waluty.