Serwis Edukacji Ekonomicznej dofinansowany przez NBP

Z ekonomicznego punktu widzenia zagadnienie ochrony środowiska naturalnego dotyczy najczęściej problemów występujących razem: zanieczyszczenia oraz gospodarowania zasobami.

W potocznym rozumieniu zanieczyszczenie to przedostanie się do środowiska naturalnego substancji zaburzających równowagę ekosystemów, szkodliwych dla organizmów żywych. Źródłem zanieczyszczenia jest działalność człowieka, np. emisja dymu, odprowadzanie ścieków, ale również dynamiczne procesy zachodzące w przyrodzie, np. erupcja wulkanu czy wypływ ropy naftowej. Naturalne, niezależne od czynnika ludzkiego zmiany w środowisku nie stanowią przedmiotu sporu; konflikt pojawia się wówczas, gdy człowiek swoim oddziaływaniem na otoczenie wpływa na zdrowie czy działania innych ludzi.

Gospodarowanie zasobami dotyczy przetwarzania materii tworzącej Ziemię, od samego jej jądra aż po górne granice atmosfery, oraz wykorzystania fauny i flory na potrzeby człowieka. Podstawowym problemem jest rzadkość zasobów, czyli - jak powszechnie się przyjmuje - częstotliwość ich występowania i  dostępność dla człowieka. Jest to jednak nieścisła definicja - rzadkość wynika z pracy i pomysłowości; to istota ludzka, przypisując zasobom określoną wartość, decyduje o ich użyciu i przeznaczeniu: np. do XX wieku uranu używano głównie do barwienia szkła, współcześnie jest istotnym surowcem do produkcji energii elektrycznej. Ochrona środowiska nie dotyczy samej przyrody: ludzie nie wyrządzają krzywdy środowisku, lecz mogą przekształcać je w taki sposób, że powodują tym szkodę innych i naruszają ich plany. Dlatego ochrona natury polega na harmonizowaniu zamysłów dotyczących wykorzystania przyrody.

Zanieczyszczenie to przykład kosztu zewnętrznego, gospodarowanie zasobami odnosi się natomiast do sposobów użycia własności, lecz często jest powiązane z  efektami zewnętrznymi. Konflikty dotyczące kosztów zewnętrznych oraz użycia własności mogą zostać rozwiązane dzięki działaniom publicznym albo prywatnym.
Przykładami działań publicznych są:

Krytycy państwowej ingerencji w sprawy środowiska wskazują, że regulacje wywołują wiele nieprzewidywalnych skutków ubocznych i nowych problemów. Najbardziej drastycznym przykładem jest katastrofa ekologiczna i  wyschnięcie Jeziora Aralskiego, co nastąpiło po kolektywizacji rolnictwa w Związku Radzieckim. Zastąpienie tradycyjnych upraw monokulturami bawełny, nawadnianymi z rzek zasilających jezioro, w ciągu kilkudziesięciu lat spowodowało niemal całkowite wyschnięcie zbiornika i przekształcenie terenu w skażoną środkami ochrony roślin pustynię. Współczesne próby przywrócenia gospodarczej roli tym terenom okazały się przewyższać kosztami zyski z upraw bawełny.

Do podobnych rezultatów prowadzi nawet niewielka ingerencja w prawo własności: podczas kolonizacji prerii w Stanach Zjednoczonych pod koniec XIX wieku farmerzy mogli otrzymać od rządu nie więcej niż 160 akrów (ok. 65 ha) ziemi pod uprawy. W warunkach suchego klimatu panującego na zachód od rzeki Missisipi nie było szans na prowadzenie racjonalnej gospodarki rolnej, a hodowcy przepędzali swoje stada na ziemię formalnie należącą do rządu, w rzeczywistości niezagospodarowaną, co spowodowało szybkie wyjałowienie terenów.

Ponadto zwolennicy rozwiązań opartych o własność prywatną twierdzą, że podatki i zbywalne prawa do emisji stanowią nieskuteczne narzędzie ochrony środowiska, ponieważ wpływy trafiają do budżetu i nie zawsze są przeznaczane na neutralizację zanieczyszczeń, a co za tym idzie -  ochronę naruszonej własności. Jednocześnie pozbawienie producentów części dochodu rodzi motywację do intensywnej eksploatacji zasobów i  szybkiego osiągania zysków.

Problem zanieczyszczeń można rozwiązać tak, jak inne problemy kosztów zewnętrznych - dzięki internalizacji i negocjacjom opierającym się na działaniach prywatnych:

Na wolnym rynku istnieje mechanizm ochrony zasobów naturalnych oparty na własności prywatnej i systemie cenowym. Na przykład właściciel lasu nie wycina od razu wszystkich drzew, lecz robi to stopniowo, uzupełniając wycięte sztuki nowymi sadzonkami. Gdyby zwiększył wycinkę, powiększyłby swoje zyski, ale zmalałaby wtedy wartość lasu i możliwość osiągania zysków w  przyszłości. Na analogicznej zasadzie hodowcy drobiu nie zabijają od razu wszystkich zwierząt, lecz dbają o ich populację (podobnie działaliby rybacy posiadający zbiorniki wodne).

Krytycy rozwiązań prywatnych twierdzą, że w wielu miejscach na świecie niski poziom życia może zmusić ludzi do rabunkowego wykorzystania zasobów i  skażenia środowiska. Nie można tego wykluczyć, lecz w większości przypadków przyczyną degradacji jest brak praw własności - niestety częściej słyszy się o kurczącym się obszarze lasów Amazonii niż o tym, że jedynie 10% owego terenu ma przypisane wspomniane prawa. Wymownych dowodów w 1974 roku dostarczyło zdjęcie satelitarne dużego obszaru Afryki Północnej, które ukazywało nieregularną siatkę zielonych i  czarnych skrawków lądu. Cześć terenów była ogrodzona i porośnięta trawą, natomiast poza płotem pastwiska uległy zniszczeniu aż do gruntu. Ogrodzony obszar obejmowała prywatna własność podzielona na pięć części: każdego roku właściciele wypędzali swoje stada na jedną z tych działek, pozwalając poprzedniej zregenerować się przez cztery kolejne lata, natomiast nieogrodzona część była wspólna. Można przypuszczać, że groźba biedy zmusiła tych ludzi do wyznaczenia własności i racjonalnego nią gospodarowania.

Pomimo wysiłków wciąż nierozwiązane pozostają jednak konflikty globalne, takie jak skażenie oceanów czy zanieczyszczenia powietrza, które wykraczają poza granice państw.