Kapitał społeczny

W ostatnim czasie coraz więcej uwagi poświęca się kwestiom instytucjonalnym w ekonomii. Stanowią one cenne uzupełnienie tradycyjnych modeli i przyczyniają się do wspierania interdyscyplinarnej współpracy na polu naukowym. Okazuje się, że kapitał ludzki i fizyczny to za mało, aby wyczerpująco wyjaśnić procesy zachodzące w gospodarce. Włączenie do analizy trzeciego rodzaju kapitału - kapitału społecznego - pozwala tłumaczyć wiele zjawisk, które do tej pory były jedynie teoretycznymi koncepcjami, a w badaniach empirycznych zawarte były w kategorii błędu statystycznego.

Co to jest kapitał społeczny?

Kapitał społeczny nie jest wielkością mierzalną. Jego zasobu możemy się jedynie domyślać, podobnie jak w przypadku kapitału ludzkiego, kiedy jego poziom szacujemy na podstawie długości okresu edukacji. Kapitał społeczny jest zatem kategorią jeszcze bardziej abstrakcyjną i mniej namacalną. Okazuje się jednak, że dzieli on wiele cech z pozostałymi rodzajami kapitału. Jest mianowicie produktywny, czyli ułatwia osiągnięcie pewnych celów, które w przypadku jego braku nie zostałyby osiągnięte. W odróżnieniu jednak od pozostałych rodzajów kapitału, niektóre formy kapitału społecznego mogą być określone i użyteczne tylko dla pewnych procesów produkcji, natomiast dla innych pozostawać zupełnie bezwartościowe lub nawet szkodliwe. W przypadku kapitału społecznego nie można ustalić jednoznacznie jego namacalnego "nosiciela" - jest on wpisany w strukturę relacji pomiędzy uczestnikami życia gospodarczego, ale nie tkwi ani w nich, ani w innych fizycznych nakładach produkcji. Proces tworzenia tego rodzaju kapitału przebiega dzięki zmianom więzi łączących podmioty gospodarcze. Subtelne cechy kapitału społecznego sprawiają, że może być on określony przez swoją funkcję: jest to rodzaj struktury społecznej, która ułatwia funkcjonowanie jednostkom działającym w jej obrębie. Przytoczmy jeszcze dwa, bardziej wyrafinowane określenia. J. S. Coleman pisał w 1990 r.:"Organizacja społeczna tworzy kapitał społeczny ułatwiając sobie osiągnięcie celów, które w przypadku jego braku nie byłyby osiągnięte lub ich koszt byłby większy" (J. S. Coleman: Foundation of Social Theory, Harvard University Press, Cambridge, 1990).
Z kolei Francis Fukuyama uważa, że: „Kapitał społeczny może być łatwo zdefiniowany jako istnienie określonego zbioru nieformalnych reguł lub norm podzielanych przez członków grupy, które zezwalają na ich wzajemną kooperację. Współdzielenie norm i wartości nie tworzy samo w sobie kapitału społecznego, ponieważ wartości mogą być złe...Normy tworzące kapitał społeczny (...) muszą w znacznym stopniu zawierać pozytywne cechy takie jak prawdomówność, dotrzymywanie zobowiązań, czy wzajemność" (F. Fukuyama: Social Capital, Tanner Lecture on Human Values ,1997).

Widzimy zatem, że kapitał społeczny generuje pozytywne efekty dla członków grup, które osiągane są przez podzielane normy, zaufanie i wartości, a te z kolei wpływają na zachowanie jednostek w obrębie grupy. Takie wartości ciężko mierzyć, co wpłynęło na trudności napotykane w badaniach empirycznych. Niemożność znalezienia miary dla danego zjawiska nie oznacza jednak, że ono nie istnieje. Realne występowanie kapitału społecznego i jego wpływ na życie gospodarcze można pokazać indukcyjnie na następujących przykładach.