Ryzyko zawsze zbyt duże

Współczesne państwo realizuje bardzo wiele zadań. Obok dawniej uznawanych za podstawowe - zapewniania bezpieczeństwa wewnętrznego i zewnętrznego - pojawiło się również zaangażowanie w gospodarkę czy gwarantowanie bezpieczeństwa socjalnego. Nowe zadania, jakie przyjęła na siebie organizacja państwowa w ubiegłym wieku i początkowe sukcesy w ich realizacji, mogły prowadzić do wniosku, iż państwo może i powinno obejmować swoim zainteresowaniem całokształt społecznej aktywności oraz prowadzić działalność gospodarczą.

Bankructwo socjalizmu
Jest wiele poglądów na kwestię, czy należy pozwolić państwu na bezpośrednie pojawianie się w gospodarce i jeżeli tak - to w jakim zakresie. Można napotkać twierdzenia, iż państwo w systemie ekonomicznym nie powinno prowadzić działalności gospodarczej w ogóle (zarówno bezpośrednio, jak i w charakterze właściciela środków produkcji), ale również głosy, iż działalność prowadzona przez państwo jest społecznie celowa.
Najnowsza historia, również na przykładzie Polski, jednoznacznie wykazała strukturalną słabość realnego socjalizmu, w którym państwo było głównym właścicielem środków produkcji i samo prowadziło działalność gospodarczą. Brak rynku, ochrony własności prywatnej, wolności gospodarczej, okazał się destrukcyjny dla społeczeństwa. Wysiłki podejmowane przez obywateli w znacznym stopniu były niweczone przez nieefektywność działania organizacji państwowej.
Jednocześnie jednak w państwach rozwiniętych nadal mamy sytuację, kiedy państwo prowadzi działalność gospodarczą jako jeden z wielu równouprawnionych podmiotów. Zawsze należy jednak wziąć pod uwagę liczne niebezpieczeństwa, jakie wiążą się z pośrednim i bezpośrednim wykonywaniem działalności gospodarczej przez państwo.

Dla siebie, dla rynku
Prowadzenie działalności gospodarczej przez organizację państwową przy pomocy stanowiących jej własność przedsiębiorstw można rozpatrywać w dwóch grupach. Pierwszą jest sfera aktywności istotnej z punktu widzenia państwa, w której przedsiębiorcy nie widzą efektywnej możliwości działania. Dotyczy to w szczególności działalności produkcyjnej na wyłączne lub główne potrzeby państwa. Jej utrzymywanie, przy niekiedy znacznych niewykorzystywanych mocach produkcyjnych, może być uzasadnione m.in. względami strategicznymi, co dotyczy np. produkcji uzbrojenia, surowców energetycznych itp. Z punktu widzenia rynku bez wątpienia ma ona charakter negatywny w zakresie alokacji czynników produkcji, nie niweczy jednak działania mechanizmów rynkowych.
Jednocześnie jednak państwo może próbować prowadzić działalność równolegle do funkcjonujących na rynku przedsiębiorców prywatnych. Tym samym dopuszcza się istotnej ingerencji w mechanizmy rynkowe. Swoiste „nadużycie" pozycji i mechanizmów rynkowych prowadzi do modyfikacji lub zniweczenia podstawowego celu działania rynku, a więc rozstrzygania, co, jak i dla kogo produkować. Każda taka decyzja powinna być zatem podejmowana ze świadomością, iż może wywołać najrozmaitsze, niekiedy trudne do przewidzenia negatywne konsekwencje społeczne.

Władca i poddany
Prowadzenie działalności gospodarczej przez państwo może prowadzić do powstawania licznych komplikacji w działalności rynku. Podstawowym problemem może być relacja pomiędzy głównym zadaniem państwa, jakim jest sprawowanie władzy i jednoczesnym prowadzeniem działalności na równych prawach z podporządkowanymi tej władzy podmiotami. Państwo występuje zatem jednocześnie jako władca - nakładający podatki i poprzez stanowienie prawa decydujący o zasadach życia w społeczeństwie i współgospodarz (Skarb Państwa) mający na takich samych zasadach jak inne podmioty gospodarcze prowadzić działalność gospodarczą. Ryzyko, jakie ujawnia się w tym zakresie, sprowadza się do niebezpieczeństwa wykorzystywania uprawnień władczych dla poprawy własnej pozycji rynkowej. Może się więc okazać, iż jednostki państwowe będą liberalniej traktowane z punktu widzenia przepisów prawa powszechnie obowiązującego czy w zakresie wysokości podatków.
Mamy liczne przykłady podejmowania decyzji w zakresie umarzania zobowiązań i należności publicznoprawnych firmom państwowym.
Zarządy polityczne
W przedsiębiorstwach będących własnością państwa występuje też ryzyko polityczne. Skarb Państwa reprezentowany jest przez polityczne zwierzchnictwo administracji publicznej. Kryteria przy doborze kadr zarządczych spółek państwowych mogą mieć więc nie tyle charakter merytoryczny, ile polityczny, preferować wierność dla osób istotnych politycznie.
Prowadzi to do sytuacji, kiedy dla oceny zarządzania nie ma znaczenia efektywność spółek, a ograniczenie budżetowe jest coraz słabsze - budżet coraz bardziej skłonny jest „wspomagać" swoje firmy. Tworzy się system prowadzący do rzeczywistego skorumpowania elit politycznych i erozji zaufania do organizacji państwowej, traktowanej jako element systemu łupów politycznych - stanowiska w spółkach postrzegane są jako należne wynagrodzenie dla stronników osób sprawujących władzę. Ograniczenie wspomnianych zjawisk stanowi podstawowy cel w demokratycznym społeczeństwie.
Sytuacja, jaka współcześnie występuje w Polsce prowadzi do wniosku o zasadności możliwie najsilniejszego ograniczenia sfery właścicielskiej państwa. Nadal silnie zakorzenione w świadomości społecznej jest przekonanie, iż to co państwowe jest w istocie niczyje i nikogo się nie krzywdzi, kto takie niczyje bierze. To prowadzi do sytuacji, kiedy organizacja państwowa podlega wykorzystywaniu i nadużyciom na bardzo wielu poziomach, poczynając od poziomu politycznej reprezentacji interesów państwa - w ministerstwach i zarządach, a na sferze pracowniczej kończąc. To jest źródłem demoralizacji i pogłębiania nieefektywności własności państwowej.