Historia polskiej gospodarki (1)

W średniowiecznej monarchii Piastów ziemię pod uprawę pozyskiwano przez karczowanie lasów i zaorywanie nieużytków. Pola uprawne szybko się jednak wyjaławiały, wobec czego chłopi porzucali je i karczowali inny kawałek lasu. Zmieniło to dopiero upowszechnienie się w XII w. tzw. trójpolówki. Od początku XIII wieku ma miejsce tzw. kolonizacja na prawie niemieckim. Wzorując się na zachodniej Europie, książęta i możnowładcy zakładali nowe i nadawali nowe prawa starym wsiom. Dzięki karczowaniu lasów powierzchnię upraw zwiększono o 20 procent, a trójpolówka i nowe narzędzia umożliwiły zwiększenie plonów o 40 procent.

Chłopów coraz częściej było stać na wyroby rzemieślnicze, co sprzyjało rozwojowi miast, których sieć pokryła w XV i XVI w. całą Polskę. Rozwijał się handel zagraniczny. Początkowo, w XV wieku, eksportowano głównie drewno na budowę statków. Stopniowo wzrastała jednak rola handlu zbożem, spławianego Wisłą do Gdańska. Handel ten przynosił znaczne zyski, gdyż w XVI wieku zboże było w Polsce trzy razy tańsze niż w Holandii. Wykorzystując dobrą koniunkturę, szlachta rozbudowywała folwarki i zwiększała wymiar pańszczyzny, czyli pracy przymusowej chłopów. Na dużą skalę eksportowano też woły do Niemiec.

W latach '20 XVII ceny zbóż zaczęły spadać. W odpowiedzi, szlachta zwiększała intensywność produkcji, co jednak prowadziło do wyjałowienia gleby i tym samym spadku plonów. Jednak dopiero seria wojen z Kozakami, Szwedami, Rosją i Turkami doprowadziła do ruiny kwitnącej wcześniej gospodarki. Wojny i zmiany granic sprawiły, że liczba ludności spadła o około 30 - 40 procent. Szereg warsztatów rzemieślniczych i folwarków zostało zniszczonych, a gospodarstwa chłopskie - opuszczone. Katastrofy uniknęły jedynie miasta Wielkopolski, gdzie intensywnie rozwijało się sukiennictwo.

Gospodarka zaczęła odradzać się w czasach króla Jana Sobieskiego, jednak wojna północna (1700 - 1720) ponownie zniszczyła niewielki dorobek końca XVII wieku. Z czasem jednak ziemie polskie podniosły się ze zniszczeń. W połowie XVIII stulecia dzięki upowszechnieniu wiedzy rolniczej szybko wzrastała produkcja żywności. Powstawały zalążki przemysłu - magnaci zakładali w swoich dobrach liczne, oparte o pracę pańszczyźnianych chłopów, manufaktury. Odbudowę gospodarczą przerwały jednak rozbiory, zwłaszcza utrata Pomorza na rzecz Prus i Małopolski na rzecz Austrii...

Materiał powstał przy wykorzystaniu książki Józefa Dudy i Ryszarda Orłowskiego Gospodarka Polska w dziejowym rozwoju Europy (do 1939 roku), Wydawnictwo UMCS, Lublin 1999