Wolny rynek - co to znaczy?

Czym zatem jest wolny rynek? Zacznijmy od rynku. Mamy z nim do czynienia wszędzie tam, gdzie zawierane są transakcje handlowe. Do jego powstania potrzebni byli przede wszystkim producenci, którzy wytwarzali nie w celu zaspokojenia wyłącznie własnych potrzeb, ale z myślą o sprzedaży. Siłą napędową ich działań była i jest chęć osiągnięcia zysku. Wraz z rosnącą liczbą wytwórców produkujących na rynek zaczął działać podstawowy mechanizm gospodarki rynkowej - konkurencja. Producenci i handlowcy konkurują między sobą o klientów, konsumenci o towary, przedsiębiorcy o możliwość obniżenia kosztów i poprawy jakości produkcji, a pracownicy o miejsca pracy.

Aby mechanizm działał sprawnie konieczne jest spełnienie trzech podstawowych warunków. Po pierwsze, funkcjonowanie prawa własności. Aby można było zawierać transakcje konieczna jest jasność, kto jest właścicielem i jakie są jego uprawnienia. Przede wszystkim chodzi o własność prywatną, gdyż bez niej rynek staje się fikcją. Po drugie, uczestnicy transakcji muszą mieć wolność samodzielnego dokonywania wyboru, aby sami mogli podejmować decyzje gospodarcze. Po trzecie musi istnieć kapitał, czyli pieniądz inwestowany w celu osiągnięcia zysku. Bez niego niemożliwe jest funkcjonowanie i rozwój gospodarki.

Kiedy mechanizm konkurencji działa sprawnie reguluje w pełni wymianę towarów i usług. Wytwórcy i odbiorcy dóbr konsumpcyjnych oraz narzędzi produkcji konkurując i pertraktując między sobą uzgadniają możliwie najkorzystniejsze dla siebie ceny, po których dokonuje się wymiana. W ten sposób spontanicznie koordynowane są plany i działania uczestników rynku. Konkurencja prowadzi zatem do osiągnięcia równowagi w gospodarce.

Konkurencja reguluje także przepływ tego co ekonomiści nazywają czynnikami wytwórczymi, czyli kapitału, narzędzi produkcji i pracy w gospodarce, decydując które z nich i w jakich ilościach będą wykorzystane przy produkcji różnych dóbr. Właściciele czynników konkurują, aby otrzymać jak najwyższą zapłatę za ich wynajęcie, na przykład pracownicy o jak najwyższą płacę. Przedsiębiorcy z kolei konkurują, aby jak najmniej za nie zapłacić. Powracając do wspomnianych pracowników, w efekcie najwydajniejsi z nich trafią do pracodawców, którzy mogą najwięcej im zaoferować, czyli najlepiej wykorzystać ich zdolności. W ten sposób konkurencja staje się mechanizmem zapewniającym najefektywniejsze wykorzystanie zasobów gospodarczych. Jednocześnie za jej pośrednictwem rynek decyduje natomiast co, jak i gdzie będzie produkowane. Sprawnie reguluje także podział dochodów jego uczestników. Zależą one wyłącznie od efektów wymiany dóbr i  przepływów czynników produkcji.

Dlaczego zatem wolny? Gdyż aby mechanizm konkurencji mógł skutecznie działać każdy musi mieć możliwość swobodnego na nim działania. Osoby pragnące założyć nowe przedsiębiorstwo lub zmienić profil już istniejącego nie mogą napotykać barier, na przykład w postaci obowiązku uzyskania koncesji bądź administracyjnego zezwolenia. Konkurencja może być ograniczona także bez ingerencji władz. Skrajnym przypadkiem jest monopol, gdy jej całkowicie brak. Rynek opanowany jest przez jedno przedsiębiorstwo, które dyktuje swoje warunki wymiany, w szczególności ceny, kontrolując praktycznie całą podaż rynkową danego dobra. Z sytuacją pośrednią mamy do czynienia przy konkurencji monopolistycznej, gdy na rynku jest kilku producentów dominujących, mających z racji swej pozycji wpływ na sytuację rynkową w tym na ceny.