Finanse publiczne (I)

Współcześnie terminem finanse publiczne określa się ogólne zasady gromadzenia przez władzę części dochodów wypracowanych w danym społeczeństwie, a także zasady wykorzystywania tych środków na rozmaite cele oraz zasady odpowiedzialności za zarządzanie zgromadzonymi środkami.

Konstytucja RP stanowi, że obowiązkiem obywatela jest przekazywanie wskazanym organom administracji publicznej podatków, opłat i składek. Szczegółowe zasady naliczania tych kwot, przypadki zwalniające z wnoszenia opłat oraz sankcje w przypadku zaniechania wniesienia opłaty określają ustawy. Gromadzeniem wpływów z podatków i opłat zajmują się nadzorowane przez ministra finansów urzędy skarbowe oraz - w przypadku poboru lokalnych podatków i opłat - władze samorządowe Inaczej gromadzone są składki - są to środki, jakie obywatele przekazują na cele publiczne po to, aby w określonych sytuacjach uzyskać wsparcie finansowe z publicznej kasy (np. składki rentowe, emerytalne, na ubezpieczenie zdrowotne).

Zgromadzone środki publiczne są wykorzystywane na finansowanie kosztów utrzymania państwa oraz wielu innych dziedzin uznanych za ważne i doniosłe w danym społeczeństwie i danym czasie. Konstytucja RP określa te ważne dziedziny, a szczegółowe zasady wykorzystywania środków publicznych regulują ustawy oraz dokumenty rządu, zazwyczaj oceniane i aprobowane przez parlament. Ustawy określają instytucje, które są odpowiedzialne za celowe, efektywne i oszczędne wydatkowanie środków publicznych. W Polsce takimi instytucjami są organy administracji rządowej (ministrowie, kierownicy urzędów centralnych, wojewodowie) oraz władze samorządowe (marszałkowie województw, starostowie, prezydenci i burmistrzowie miast oraz wójtowie), a także zarządzający funduszami celowymi, w przypadku wydatkowania składek. Gospodarność tych instytucji w zarządzaniu środkami publicznymi jest poddana specjalnej procedurze kontrolnej i sprawozdawczości, do czego powołane są: Najwyższa Izba Kontroli, Regionalne Izby Obrachunkowe (dla działalności samorządów), a głos decydujący ma parlament co roku oceniający proces gromadzenia i wydatkowania środków publicznych. Dziedzinami, jakie finansowane są ze środków publicznych - obok wydatków ze składek - : koszty działalności najwyższych władz państwowych, wydatki na obronność państwa, wydatki na dyplomację, wydatki związane z utrzymaniem administracji rządowej i samorządowej, koszty wymiaru sprawiedliwości oraz więziennictwa, wydatki na utrzymanie policji, służb wywiadu, straży pożarnych, służb kontroli granicy, działań służących ochronie środowiska naturalnego. Z tych środków finansowane są oświata i szkolnictwo wyższe oraz badania naukowe, utrzymanie instytucji kultury (muzeów, bibliotek, kin, teatrów), wspierane jest budownictwo mieszkaniowe, udzielana jest pomoc osobom najsłabszym ekonomicznie, finansowane są usługi zdrowotne, wspierane programy restrukturyzacji wybranych dziedzin gospodarki (np. górnictwo węgla kamiennego, przemysł stoczniowy, kopalnie siarki i soli), utrzymywana jest i rozbudowywana sieć dróg krajowych. Środki publiczne są wydatkowane zarówno na działalność bieżącą jak i na projekty inwestycyjne. W wydatkowaniu tych środków miejsce szczególne zajmują wydatki związane z obsługą (tzn. spłatą odsetek oraz rat kapitałowych) długu publicznego, czyli zadłużenia państwa wobec instytucji krajowych i zagranicznych oraz wobec obywateli.

FINANSE PUBLICZNE (II)