Jak działa rynek pracy?

Pomimo, iż zjawisko bezrobocia niesie ze sobą głównie negatywne skutki trzeba również dostrzec inne jego implikacje dla gospodarki. Gdy nie przekracza ono społecznie akceptowalnych rozmiarów, to:

  * wzmaga presję konkurencyjną pomiędzy potencjalnymi pracownikami, co sprzyja np.: podnoszeniu kwalifikacji,
* umożliwia poprawę efektywności gospodarowania w skali mikro (lęk przed utratą pracy wymusza większą efektywność na pracownikach).

Równie istotnym co stopa bezrobocia wskaźnikiem kondycji rynku pracy jest współczynnik aktywności zawodowej. Jest to stosunek liczby osób aktywnych zawodowo do liczby osób w wieku produkcyjnym. Obrazuje on, jaki jest udział osób aktywnych (wyrażających gotowość do pracy) na rynku pracy w danym społeczeństwie. Im jest on wyższy tym lepiej dla gospodarki, gdyż oznacza większą podaż pracy. Z kolei niski współczynnik aktywności zawodowej wskazuje na znaczne niewykorzystanie zasobów pracy, co oznacza, że w gospodarce istnieją (potencjalne) rezerwy podaży pracy, które nie są wykorzystywane efektywnie, a które mogłyby przyczynić się do wzrostu dobrobytu społecznego.

Do podstawowych przyczyn wzrostu stopy bezrobocia w Polsce na początku lat 90-tych należy zaliczyć przede wszystkim redukcję typowego dla gospodarki socjalistycznej nadmiernego zatrudnienia (szacuje się, iż przerosty zatrudnienia w przedsiębiorstwach państwowych wynosiły 20-30%), ograniczenie popytu ze strony dotychczasowych odbiorców (zmiana asortymentu i kierunków sprzedaży) oraz powstanie zupełnie nowych, bardziej wymagających, rynkowych warunków prowadzenia działalności gospodarczej. Po osiągnięciu maksimum w 1994 roku stopa bezrobocia wraz z dynamicznym rozwojem gospodarczym zaczęła spadać, by w 1998 roku osiągnąć dotychczasowe minimum (około 10%). Potem, wraz z osłabieniem tempa wzrostu gospodarczego stopa bezrobocia ponownie zaczęła rosnąć i w 2003 roku osiągnęła ponad 20%. Następnie stopa bezrobocia zaczęła bardzo powoli spadać i obecnie wynosi poniżej 18%. Przyczyn drugiej fali bezrobocia należy upatrywać w zmianach strukturalnych, jakie zaszły w gospodarce polskiej w wyniku tzw. kryzysu rosyjskiego oraz w osłabieniu dynamiki tempa wzrostu gospodarczego w latach 2001-2002. Ponadto od połowy lat 90 na rynek pracy trafiały roczniki wyżu demograficznego, co dodatkowo pogłębiło trudną sytuację (szczególnie wśród osób młodych).

Oprócz wysokiej stopy bezrobocia drugim bardzo poważnym (najczęściej niedostrzeganym w dyskusjach) problemem polskiego rynku pracy jest bardzo niski wskaźnik aktywności zawodowej. Współczynnik aktywności zawodowej w Polsce spadał w całym okresie transformacji i obecnie jest jednym z najniższych w Europie i krajach OECD. O ile w 1992 roku kształtował się on na poziomie około 80%, to w 2003 roku spadł do około 65%. Świadczy to o wzroście procentowego udziału osób biernych zawodowo w populacji osób w wieku produkcyjnym. Dotyczy to głównie osób najmłodszych (do 24 lat) oraz osób w wieku powyżej 45 lat. Może być tłumaczone zarówno wydłużaniem się okresu nauki wśród osób młodych, co jest zjawiskiem pozytywnym, jak również zwiększonym odpływem osób starszych z grupy aktywnych zawodowo na skutek przechodzenia na wcześniejsze emerytury, renty bądź zniechęcenia bezskutecznym poszukiwaniem pracy - są to zjawiska wysoce niekorzystne.

Tak ukształtowana struktura rynku pracy w Polsce powoduje, iż na jedną osobę pracującą przypadają prawie trzy osoby nie pracujące (dzieci, emeryci, bierni zawodowo, bezrobotni, itp.). Powoduje to, że podatki, a szczególnie składki na ubezpieczenia społeczne są bardzo wysokie (osoby pracujące płacą wysokie składki na utrzymanie systemu zabezpieczenia społecznego) i zniechęcają do legalnego podejmowania pracy.