Dlaczego wolny rynek?

Publiczne i pożądane
W praktyce obrotu gospodarczego może się jednak okazać, że wolny rynek bywa zawodny. W niektórych przypadkach korzystamy z dóbr, takich jak obrona narodowa czy bezpieczeństwo publiczne, za które nie płacimy bezpośrednio w ramach indywidualnych transakcji kupna - sprzedaży. Jednostkowe zorganizowanie „dostaw" takich dóbr byłoby niezwykle trudne, o ile nie niemożliwe. Mechanizm rynkowy oparty m.in. na kryterium zysku nie byłby w stanie dostarczyć takich dóbr w wystarczającej z punktu widzenia potrzeb społeczeństwa ilości i formie. Dlatego tez w przypadku tzw. dóbr publicznych państwo uzupełnia mechanizmy wolnorynkowe, zgłaszając w imieniu całego społeczeństwa popyt na dobra i usługi, które bez zaangażowania państwa nie zostałyby wyprodukowane i zakupione w odpowiedniej ilości.
O ile w przypadku dóbr publicznych sytuacja ta stanowi następstwo specyfiki zbiorowego charakteru konsumpcji dóbr publicznych, o tyle w przypadku pozostałych dóbr zapewnianych przez organizację państwową, tzw. dóbr społecznie pożądanych tak silne uzasadnienie dla nabywania ich przez państwo nie występuje. Dobra społecznie pożądane to takie dobra, które państwo zapewnia członkom społeczeństwa na skutek ich wyboru politycznego. Uzasadnieniem dla ich nabywania przez organizację państwową jest zamiar obywateli, aby dystrybucja tych dóbr odbywała się przy pomocy wykorzystania innych kryteriów niż wyłącznie rynkowe. Takimi usługami może być np. ochrona zdrowia, zaopatrzenie emerytalne czy edukacja. Każda z tych sfer może funkcjonować albo na zasadach rynkowych albo przy udziale państwa jako nabywcy. W tym ostatnim przypadku organizacja państwowa dokonuje płatności ze swoich źródeł dochodów, a więc zwykle podatków zbieranych od członków społeczności.
Zarówno więc w przypadku dóbr publicznych jak i dóbr społecznie pożądanych koszty ich nabycia obciążają społeczeństwo jako całość, a nie - indywidualne jednostki. Odmienne są również zasady dostępu do tych dóbr - zwykle nie mają one związku z mechanizmem rynkowym, a raczej z administracyjnym.

Państwo to koszty
Warto pamiętać, iż państwo jako pośrednik w nabywaniu dóbr i usług generuje własne koszty. Jeżeli dokonuje się zakupu za czyimś pośrednictwem należy pamiętać, iż trzeba będzie również pokryć jego koszty, ostateczna cena dobra w większości wypadków będzie więc wyższa. Jednocześnie organizacja państwowa nie posiadając konkurencji i nie działając na zasadach rynkowych, nie posiada motywacji do minimalizacji kosztów. W praktyce zwiększa to znacząco koszty funkcjonowania systemu świadczenia usług w ramach sfer zapewniających dobra społecznie pożądane i stanowi przyczynę wielu nieefektywności w dostępie do nich - może to być konieczność oczekiwania na konkretną usługę (administracyjny system dystrybucji), jej niski standard (dostawca mają wykupione usługi jest pewien że zostaną one nabyte, nie istnieje zaś mechanizm rynkowy prowadzący do skutecznej eliminacji partacza).
Takie sytuacje wymagają każdorazowo bardzo szczegółowego przemyślenia. Podejmowanie zaś  decyzji o zapewnianiu konkretnych usług przez organizację państwową powinno mieć miejsce wtedy i tylko wtedy, gdy interes społeczny, jaki państwo chce chronić ma szczególnie ważkie znaczenie.
Jakkolwiek na pierwszy rzut oka wydaje się, iż likwidacja części z kategorii dóbr społecznie pożądanych pozbawi niektóre grupy osób dostępu do części usług, nie musi być to prawdą. Zmniejszenie świadczeń publicznych opłacanych za środki budżetowe, co do zasady spowoduje ograniczenie kosztów państwa, a co za tym idzie zmniejszenie podatków. W tej sytuacji potencjał nabywczy przeciętnego człowieka powinien się zwiększyć, zaś jego możliwości decydowania o tym u kogo nabędzie konkretną usługę znacznie wzrosnąć.

Państwo jako strażnik
Jednocześnie organizacja państwowa może działać na rzecz usprawniania mechanizmu wolnorynkowego w tych sferach, w których pojawiają się największe problemy z jego funkcjonowaniem. Będzie to przede wszystkim dążenie do efektywnego zapewniania dóbr publicznych, w tym bezpieczeństwa wewnętrznego w postaci ograniczenia czy eliminowania przestępczości. Ważne są również działania ukierunkowane na zwiększanie przejrzystości rynku (dostępności do informacji o produkcie czy kontrahencie) czy również zwiększanie zaufania uczestników rynku do samego rynku.
Ta sfera zadań sprzyja pogłębianiu zaufania uczestników do rynku jako platformy wymiany. Może również wpływać na zmniejszenie kosztów obrotu np. związanych z  koniecznością zabezpieczania się przed nielojalnością czy nieuczciwością kontrahenta. Organizacja państwowa może więc, przy należytej analizie kosztów i korzyści społecznych jakie osiągane są z prowadzonych działań, stać się nieocenionym gwarantem prawidłowości funkcjonowania rynku. Jednocześnie jednak wszędzie tam, gdzie mechanizm rynkowy jest wystarczającym środkiem zapewniania społeczeństwu dostępności do dóbr rynkowych ingerencje państwa mogą wywoływać nieefektywności w postaci utraty części dobrobytu li tylko na rzecz pokrycia kosztów odnośnej administracji publicznej i zwiększonej nieefektywności, za którą tak czy inaczej zapłacą obywatele za pośrednictwem podatków.