Polska w gospodarce światowej (cz. III)

Sprzeczności interesów między głównymi aktorami na światowej scenie politycznej, doprowadziły do wybuchu następnego konfliktu - drugiej wojny światowej (1939-1945), którego skutkiem były olbrzymie straty ludzkie i materialne. Powojenny porządek ustaliły Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i ZSRR. Terytorium Polski zmniejszyło się o 20%. W nowych granicach znalazły się przedwojenne dzielnice bez kresów wschodnich i ziemie poniemieckie. Straty ludnościowe przekraczały 23% stanu przedwojennego. Straty w kapitale fizycznym sięgały 38%, nie licząc strat powojennych (demontaż maszyn, szabrownictwo). Produkcja zmniejszyła się o 54%. Polska znalazła się w strefie wpływów ZSRR. Szybko wprowadzono system gospodarczy o charakterze nierynkowym. „Plan Marshalla", amerykański program odbudowy Europy, został odrzucony przez ZSRR, co przekreśliło korzystanie z tej pomocy przez Polskę. W Polsce i całej Europie powojenna odbudowa gospodarki w zasadzie została zakończona do końca lat czterdziestych. Ówczesny obraz gospodarki światowej różnił się od przedwojennego. W 1950 roku Europa utrzymała pozycję największego regionu, ale z uszczuplonym udziałem w gospodarce światowej. Na pozycji światowego lidera umocniły się Stany Zjednoczone (27%), a drugie miejsce przypadło ZSRR (około 10%). Wzmocniła się pozycja krajów zamorskich, oddalonych od frontów wojennych, takich jak Kanada i Australia oraz Argentyna, Brazylia i Meksyk. Osłabiła się pozycja wielu krajów europejskich (Wielkiej Brytanii i Francji oraz Niemiec i Włoch) i pozaeuropejskich (Chin i Indii). Także pozycja Polski w świecie i Europie była słabsza niż przed wojną.

Okres po 1950 roku można bez przesady określić jako „światowy wyścig gospodarczy", w którym uczestniczyły kraje już uprzemysłowione i coraz liczniejsza grupa krajów wstępujących na drogę przyspieszonej modernizacji gospodarki. W ciągu czterdziestu lat wystąpiły liczne zdarzenia, zjawiska i procesy, które przyspieszały lub, wręcz przeciwnie, hamowały rozwój gospodarczy w skali globalnej, regionalnej i lokalnej. Olbrzymią rolę odegrała polityka wielkich mocarstw. Przez długi okres była to polityka konfrontacji, określana jako „zimna wojna" i „wyścig zbrojeń". Dopiero w połowie lat siedemdziesiątych zarysowały się tendencje do odprężenia, choć i później nie brakowało sytuacji konfliktowych. Oblicze polityczne świata w dużym stopniu zmienił proces dekolonizacji. W skali globalnej ważną rolę odegrała współpraca inspirowana przez coraz liczniejsze międzynarodowe organizacje gospodarcze, dostępność osiągnięć rewolucji naukowo-technicznej, a w końcu globalizacja jako proces ściślejszych związków państw i ludzi dzięki redukcji kosztów transportu i informacji oraz znoszenia barier w przepływach towarów, usług, kapitału, wiedzy i ludzi z kraju do kraju. Szczególną pozycję zyskały wielkie korporacje międzynarodowe. Rysem charakterystycznym była rosnąca otwartość gospodarek na współpracę z zagranicą i organizowanie tej współpracy w ramach integracji regionalnej. Nie brakło kryzysów - energetycznych, zadłużeniowych i walutowych. W 1989 roku Europa pozostała jeszcze pierwszym regionem gospodarczym świata, przy zmniejszonym udziale w globalnej produkcji. Liderem były w dalszym ciągu Stany Zjednoczone, ale także z mniejszym udziałem (21%), zaś za nimi uplasowały się Japonia (ponad 8%) i Chiny (prawie 8%). Japonia imponowała dynamiką wzrostu gospodarczego od początku lat pięćdziesiątych. Chiny przystąpiły do modernizacji gospodarki w końcu lat siedemdziesiątych. Ich śladami poszło wiele krajów azjatyckich.

Gospodarka polska przyjęła system planowania centralnego, program forsownej industrializacji i współpracy z zagranicą praktycznie ograniczonej do krajów socjalistycznych. Pod hasłem lepszego zaspokajania potrzeb społecznych w przyszłości maksymalizowano udział akumulacji w dochodzie narodowym kosztem bieżącej konsumpcji. Do końca lat sześćdziesiątych dbano o równowagę wewnętrzną (państwo ustalało ceny, zastępując rynek) i równowagę zewnętrzną (hamowano import i wzrost zadłużenia zagranicznego). Na początku lat siedemdziesiątych odstąpiono od rygorów ograniczania importu i niedopuszczania do wzrostu długu zagranicznego. Przyspieszony rozwój gospodarczy na kredyt szybko doprowadził do niespotykanej nierównowagi i kryzysu zadłużeniowego. Od początku lat osiemdziesiątych dług zagraniczny paraliżował rozwiązywanie spraw gospodarczych. Ostatecznie, w 1989 roku, zmiany polityczne umożliwiły zapoczątkowanie rekonstrukcji gospodarki rynkowej. W porównaniu z 1950 rokiem polska gospodarka zmniejszyła swoje udziały w gospodarce światowej i europejskiej. Choć w latach 1950-1989 nastąpiły duże zmiany w strukturze gospodarki (spadł udział rolnictwa), to jednak dominacja przemysłu ciężkiego i niedorozwój sektorów usługowych obniżały poziom produkcji polskiej gospodarki.

Na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych system socjalistyczny, który funkcjonował w opozycji do gospodarki rynkowej, uległ rozpadowi. Utrzymał się właściwie tylko na Kubie i w Korei Północnej. Tym samym dobiegł końca długotrwały i kosztowny dla krajów w nim uczestniczących eksperyment, w ramach którego państwo (nakazy) zastępowało rynek. Choć gospodarka rynkowa nie była pozbawiona wad (kryzysy), to jednak bezspornie dowiodła przewagi rynkowej regulacji procesów gospodarczych.

W ciągu ostatnich kilkunastu lat świat zapomniał już o „zimnej wojnie", ale ujawniły się inne zagrożenia: ataki terrorystyczne, konflikty zbrojne, kryzysy energetyczne i walutowe. Z drugiej strony, w coraz bardziej powiązanym świecie, wygrały zasady liberalizacji przepływów towarów i usług kapitału, wiedzy i ludzi. Świat znalazł się w fazie globalizacji, choć wiele krajów pozostało jeszcze poza jej zasięgiem.

W tej rzeczywistości najlepiej dawały sobie radę kraje azjatyckie. Co prawda kryzys finansowy spowodował zapaść gospodarki japońskiej, a kryzysy walutowe dotknęły wiele krajów Azji Południowo-Wschodniej, to jednak Azja ponownie stała się najważniejszym regionem w gospodarce światowej. Chiny zostały drugą potęgą gospodarczą (14% produkcji światowej), trzecie miejsce przypadło Japonii (około 7%), a  czwartą pozycję zajęły Indie (ponad 6%). Na sukces Azji złożył się także dynamiczny rozwój Indonezji, Korei Południowej, Tajlandii i Tajwanu oraz krajów Azji Zachodniej - Turcji i Iranu.

Europa musiała zadowolić się drugim miejscem w świecie. Zachodnia część kontynentu rozwijała się dość wolno. Spore problemy powstały w Niemczech, po ich zjednoczeniu. Unifikacja organizmu gospodarczego pociągnęła tam za sobą olbrzymie wydatki. W wielu krajach zaistniała potrzeba głębokich reform strukturalnych. Europa Wschodnia (b. ZSRR) przeżyła głęboki regres. Dokonywane przekształcenia ustrojowe osiągnęły zróżnicowane stadia zaawansowania. Powrót do wcześniej osiąganego poziomu produkcji rozciągnął się na wiele lat. Europa Środkowa osiągnęła znaczne postępy w transformacji gospodarki, ale w krajach bałkańskich procesy te przez długi czas były hamowane wskutek wielu konfliktów. Z punktu widzenia przyszłości gospodarki europejskiej ważne stało się zintensyfikowanie integracji regionalnej w drodze utworzenia unii walutowej (1999) oraz trzykrotnego rozszerzenia Unii Europejskiej (1995, 2004 i 2007), co powiększyło to ugrupowanie z 12 krajów do 27 krajów. Obejmując kraje środkowoeuropejskie i bałtyckie, Unia Europejska przestała być wyłącznie ugrupowaniem zachodnioeuropejskim.

Lokomotywą światowej gospodarki, poza Azją, pozostały Stany Zjednoczone. Utrzymały pozycję lidera, choć ich udział w globalnej produkcji znowu nieco obniżył się (poniżej 21%).

Polska wróciła do gospodarki rynkowej. Lata 1990-1991 były okresem recesji. Jednak już od 1992 roku wzrost gospodarczy był coraz szybszy. W połowie lat dziewięćdziesiątych stopień zaawansowania przemian rynkowych, natężenie procesów restrukturyzacji i modernizacji oraz uregulowania spłat starego zadłużenia zagranicznego z wierzycielami świadczyły o faktycznym stworzeniu warunków do konkurowania w „międzynarodowym wyścigu gospodarczym". W kolejnych latach tempo wzrostu ulegało koniunkturalnym wahaniom, a ponownie przyspieszyło po wejściu Polski do Unii Europejskiej w 2004 roku. W sumie, w ciągu ostatnich kilkunastu lat, udawało się zmniejszać dystans do gospodarki światowej i europejskiej, który powstawał w poprzednich okresach. Ważnymi czynnikami wzrostu produkcji polskiej gospodarki były zmiany strukturalne (szybki rozwój usług, mniejsza rola przemysłu ciężkiego i rolnictwa) oraz rozwój handlu zagranicznego.

Syntetyczny obraz zmian gospodarczych w świecie, Europie i na ziemiach polskich w okresie od rewolucji przemysłowej do dzisiaj zawarto w tabeli 2.

Tabela 2.    Od rewolucji przemysłowej do dzisiaj

Zestaw liczb akcentuje tendencje zaistniałe w scharakteryzowanym okresie.

Europa w XIX wieku objęła przewodnictwo w gospodarce światowej i do niedawna była najważniejszym regionem. Od lat dziewięćdziesiątych XX utraciła tę pozycję na rzecz Azji, która już poprzednio przez wiele stuleci dominowała w świecie. Od połowy XX wieku tylko Europie ustępowały kraje określone jako „odrośla Europy". Zaliczane do tej grupy Stany Zjednoczone około 1890 roku stały się liderem gospodarki światowej i utrzymują tę pozycję, choć ich udział w globalnej produkcji zmniejszał się od połowy XX wieku. Ameryka Łacińska (głównie Brazylia, Meksyk i Argentyna) stała się dość ważnym regionem w okresie międzywojennym, potem nieco wzmocniła swą pozycję, ale w ostatnich czasach - wskutek fali kryzysów zadłużeniowych i walutowych - nie wykazywała szczególnej dynamiki. Rola Afryki w gospodarce światowej została zmarginalizowana.

W gospodarce europejskiej niezmiennie dominowała Europa Zachodnia. Jej udział nieco spadał do połowy XX wieku, co wynikało głównie z realizowanych przez ZSRR programów współzawodnictwa ze Stanami Zjednoczonymi (przemysł ciężki, zbrojenia, podbój kosmosu). W latach osiemdziesiątych podjęto tam program przebudowy, ale nieefektywna struktura gospodarki i nierównowaga gospodarcza doprowadziły do załamania. Zjawiska kryzysowe przeniosły się na powiązane z ZSRR kraje Europy Środkowej. Transformacja ustrojowa, związana z głębokimi zmianami strukturalnymi, dla wielu krajów powstałych po rozpadzie ZSRR i krajów środkowoeuropejskich, oznaczała początkowo recesję, po której nastąpił proces stopniowego przywracania poziomu produkcji.

Gospodarka polska przeszła olbrzymie przeobrażenia. Polska nie miała swojego XIX wieku, ale miały go ziemie polskie włączone do organizmów państw zaborczych. Królestwo Polskie, Wielkie Księstwo Poznańskie i Galicja wykorzystywały (choć w różnym stopniu) warunki przyspieszonego rozwoju w dobie rewolucji przemysłowej. Likwidacja stosunków feudalnych, znaczne zasoby siły roboczej (w sporej części zmuszonej do emigracji), duże zasoby naturalne (ziemia i surowce) i łatwy zbyt na rynkach państw zaborczych, a z drugiej strony zastój w wielu krajach pozaeuropejskich to czynniki, które umożliwiły osiągnięcie przez wymienione ziemie polskie rekordowego udziału w produkcji światowej (1,6%) w przededniu wybuchu pierwszej wojny światowej.  Przy większym potencjale (ludność i terytorium) udział ten udało się utrzymać w okresie międzywojennym w odrodzonej Polsce. Wówczas też osiągnięto rekordowy w czasach nowożytnych udział w produkcji europejskiej (3,6%). Po drugiej wojnie światowej wielkie straty i zniszczenia oraz przejście do nierynkowego reżimu gospodarowania ustaliły punkt startowy gospodarki polskiej na niższym poziomie. Mimo forsownej industrializacji i w latach siedemdziesiątych potężnego zastrzyku kredytów zagranicznych, jedynie dotrzymywano kroku światu i Europie. W 1978 roku, szczytowym okresie rozwoju gospodarki socjalistycznej, udział Polski w produkcji światowej wynosił 1,1%, a więc tyle samo, co w 1950 roku, zaś udział w produkcji europejskiej wzrósł nieznacznie do 3,0% wobec 2,9% w 1950 roku. Załamanie systemu gospodarczego doprowadziło w końcu lat osiemdziesiątych do degradacji pozycji Polski i najniższych w czasach nowożytnych udziałów w świecie (0,8%) i Europie (2,5%). Powrót do gospodarki rynkowej i wieloletni wzrost, po krótkiej recesji na początku transformacji, umożliwił pewien wzrost udziału w szybko rozwijającym się świecie (do 0,9%) i wyraźne zwiększenie udziału w gospodarce europejskiej, do najwyższego poziomu w okresie powojennym (do 3,4%).