Polska w gospodarce światowej (cz. II)

Na początek przypomnimy opisaną w poprzedniej części ewolucję gospodarki światowej, europejskiej i polskiej w ciągu ośmiuset lat - od końca X do końca XVIII wieku. W sposób syntetyczny przedstawia to tabela 1. 

Tabela 1.    Od X do XVIII wieku

Zmiany liczbowe ujawniają trendy charakteryzujące sytuację gospodarczą w długim okresie historycznym.

W gospodarce światowej, choć ciągle dominowała Azja, to jej udział systematycznie spadał. Podobnie ciągle zmniejszał się udział Afryki. Degradację innych regionów powstrzymał dopiero w XVIII wieku rozwój nowych gospodarek zamorskich - Stanów Zjednoczonych, a także Brazylii i Meksyku. Jedynie Europa stale umacniała swą pozycję w świecie.

Rozwój gospodarki był szczególnie dynamiczny w Europie Zachodniej. Dopiero w XVIII wieku doszło do szybszego rozwoju Europy Wschodniej, a właściwie Rosji od czasu panowania Piotra Wielkiego. Europa Środkowa, w ramach gospodarki europejskiej, wykazywała regres lub tendencję stagnacyjną. Dało to podstawę do twierdzenia o dualizmie agrarnym, czyli dwutorowym rozwoju gospodarki, a zwłaszcza rolnictwa, w Europie. Na zachód od Łaby gospodarka zmierzała w kierunku kapitalistycznym, zaś na wschód od Łaby utrwalał się feudalizm - rządziła szlachta, utrzymano poddaństwo chłopów, rozwój rynku i miast był słaby.

Gospodarka polska funkcjonowała w obszarze stosunków feudalnych. Osiągała rosnący udział w gospodarce światowej i europejskiej do końca XVI wieku. Wtedy to, w okresie polskiego „złotego wieku", doszła do historycznie rekordowego poziomu, dając prawie 6% produkcji europejskiej. Potem wystąpił silny regres, który obok kryzysu gospodarki został pogłębiony przez postępujący kryzys państwa - liczne wojny i konflikty wewnętrzne, a w końcu XVIII wieku rozbiory, którym nie zdołały zapobiec spóźnione reformy ustroju politycznego, skarbowości i wojska.

Od rewolucji przemysłowej do dzisiaj

W 1795 roku państwo polskie zniknęło z map. W 1803 roku rozpoczęły się wojny napoleońskie, co zrodziło nadzieje na odzyskanie niepodległości. W 1807 roku powstało jedynie Księstwo Warszawskie. Po klęsce Napoleona ustalono nowy porządek terytorialny na kongresie wiedeńskim w 1815 roku. Na tej podstawie i zgodnie z praktyką przyjętą w historiografii, jako minimalny zakres pojęcia „Polska" do 1914 roku przyjęto obszary:

• Królestwa Polskiego (utworzonego na kongresie wiedeńskim i zależnego od Rosji),
• Wielkiego Księstwa Poznańskiego (także utworzonego na kongresie wiedeńskim i włączonego do Prus),
• Galicji (ziem zaboru austriackiego, od 1867 roku z instytucjami autonomicznymi).

Obszary te stanowiły łącznie około 31% terytorium Polski sprzed rozbiorów.

XIX wiek zmienił mapę gospodarczą świata. Około 1860 roku Europa wyprzedziła Azję pod względem rozmiarów produkcji, wkraczając na drogę nowoczesnego rozwoju w rezultacie angielskiej rewolucji przemysłowej. W przemyśle przełomem okazało się zastosowanie maszyn parowych i koksu do wytopu żelaza. Zaczęły powstawać fabryki. Pojawiły się maszyny wspomagające pracę w kolejnych dziedzinach. Rolnictwo odchodziło od stosunków feudalnych. Maszyny rolnicze i postęp agrotechniczny dały wzrost wydajności pracy i produkcji żywności. Wzrosły zasoby siły roboczej dla przemysłu i usług. Kolej z trakcją parową zrewolucjonizowała transport lądowy. Parowce wygrały z żaglowcami. Szybko rozwijał się handel. Powstały warunki do przyspieszonej akumulacji kapitału i jednocześnie rosnącego zapotrzebowania na kapitał. Podobnie jak Europa, szybko rozwijały się Stany Zjednoczone i pozostałe anglosaskie kraje zamorskie - Kanada, Australia i Nowa Zelandia. Rozwój transportu sprzyjał migracjom do tych krajów taniej siły roboczej z Europy i importowi niewolników z Czarnej Afryki do Ameryki.

Chiny i Indie utrzymały jeszcze czołowe pozycje na światowej liście największych gospodarek, ale ze skromniejszymi udziałami. Chiny (17% produkcji światowej w 1870 roku), tkwiące w systemie zdominowanym przez feudalną biurokrację i Indie (12%), gdzie gorsetem była hierarchia społeczna utworzona przez podziały kastowe, wyraźnie traciły przewagę nad Wielką Brytanią (9%) i Stanami Zjednoczonymi (około 9%). Z krajów azjatyckich na proces modernizacji zdecydowała się Japonia, ale rezultaty tego przełomu (rewolucja Meiji od 1868 roku) wymagały czasu.

Na ziemiach polskich utrwalone w ciągu wielu wieków stosunki społeczne stały się silnym hamulcem rozwoju i wymagały zmian. Reformy agrarne zapewniły wolność osobistą i uwłaszczenie chłopów. Powstał rynek pracy z tanią siłą roboczą. Postęp techniczny wkroczył do rolnictwa, przemysłu i transportu. Poszczególne dzielnice w coraz większym stopniu prowadziły wymianę z innymi prowincjami państw zaborczych. Handel Królestwa Polskiego uległ poważnym przeobrażeniom. Zamiast tradycyjnego eksportu zboża do Europy Zachodniej zaczął rozwijać się wywóz wyrobów przemysłowych na rynki wschodnie. Stosunkowo szybkie tempo gospodarki umożliwiło pewien wzrost udziału ziem polskich w produkcji światowej i europejskiej.

Rewolucja przemysłowa była kontynuowana w kolejnych dziesięcioleciach, do wybuchu pierwszej wojny światowej w 1914 roku. Postęp technologiczny wkraczał do kolejnych dziedzin aktywności gospodarczej. Choć trwał „wiek pary i węgla", to coraz większą rolę odgrywały stal, chemia, ropa naftowa, silnik spalinowy i elektryczność. Rosło znaczenie kapitału oraz organizacji i zarządzania produkcją. Świat został podzielony na oddzielne obszary z metropoliami, ich koloniami i terytoriami zależnymi oraz strefami wpływów. Około 1890 roku odwieczny prymat Chin i Indii skończył się. Największą gospodarką świata stały się Stany Zjednoczone. W przededniu światowego konfliktu zbrojnego na gospodarkę amerykańską przypadało około 19% światowej produkcji. Europa jako całość osiągnęła historycznie najwyższy udział w świecie - 46% produkcji.

Na ziemiach polskich przeludnienie wsi uruchomiło masową emigrację. Szacuje się, że w latach 1870-1913 ziemie polskie opuściło około 3,5 mln osób. W rozwoju rolnictwa zarysowały się duże różnice. Bardzo wysoki poziom reprezentowało rolnictwo w Wielkopolsce, średni w Królestwie Polskim, a dość niski w Galicji. Przemysł także rozwijał się w sposób zróżnicowany. W Królestwie Polskim dominował przemysł włókienniczy w okręgu łódzkim oraz dość zróżnicowana produkcja w okręgu warszawskim, Zagłębiu Dąbrowskim i Zagłębiu Staropolskim. Przemysł rolno-spożywczy przeważał w Wielkopolsce. W Galicji przemysł był dość słaby. Błyskotliwą karierę zrobił tam przemysł naftowy, ale wyczerpywanie się dostępnych złóż szybko obniżyło produkcję. Rosła wymiana Królestwa Polskiego z rynkami wschodnimi i Wielkopolski z rynkiem niemieckim. Udział ziem polskich w produkcji europejskiej wzrósł dość wyraźnie. Zwiększył się też do historycznie najwyższego poziomu udział w produkcji światowej (1,6%). Należy jednak zaznaczyć, że działo się to w okresie, gdy poza Europą i Stanami Zjednoczonymi reszta świata tkwiła jeszcze w epoce przedprzemysłowej.

Pierwsza wojna światowa (1914-1918) umocniła gospodarkę Stanów Zjednoczonych i kilku krajów zamorskich, które skorzystały z koniunktury wojennej. W wyniku rewolucji w 1917 roku Rosja rozpoczęła budowę komunizmu w opozycji do kapitalizmu. W 1918 roku, po 123 latach, nastąpiło odrodzenie państwa polskiego. W Polsce, podobnie jak w całej Europie, do powojennej stabilizacji doszło dopiero w 1924 roku. Rozpoczął się kilkuletni rozwój, który trwał do 1929 roku. Wówczas doszło do załamania koniunktury i głębokiego, powszechnego kryzysu, który trwał kilka lat. Wielki Kryzys oznaczał spadek produkcji rzędu 30% w Stanach Zjednoczonych. W Polsce produkcja spadła o ponad 20%, a kryzys trwał do 1935 roku wskutek ucieczki kapitału zagranicznego, głębokiej deflacji i spadku popytu, zwłaszcza ze strony wsi. Ratunku szukano w państwowym interwencjonizmie gospodarczym. Kryzys uaktywnił radykalne formacje polityczne, przede wszystkim w Niemczech, przyczyniając się do wybuchu kolejnej wojny światowej.

Porównując sytuację w latach 1913 i 1938 w gospodarce światowej, europejskiej i polskiej można zauważyć kilka zmian. Została zahamowana ekspansja Europy. Natomiast dość szybko rozwijał się ZSRR, ale tamtejsza gospodarka funkcjonowała właściwie jako permanentna gospodarka wojenna, która osiągała wzrost w warunkach dyktatury nie liczącej się ze względami społecznymi.

Polska, mimo powojennej odbudowy i kosztownej integracji poszczególnych dzielnic po rozbiorach oraz głębokiego kryzysu w pierwszej połowie lat trzydziestych, utrzymała swoją pozycję w gospodarce światowej i europejskiej. Trzeba jednak zauważyć, że potencjalne możliwości gospodarki polskiej były zapewne większe niż ziem polskich sprzed pierwszej wojny światowej (liczba ludności, terytorium), ale nie zostały wykorzystane (struktura produkcji nie uległa zmianie.

W kolejnej, ostatniej części opracowania omówimy okres od II wojny światowej do teraźniejszości.