Polska w gospodarce światowej (cz. I)

Na początek kilka uwag metodologicznych. Proces dziejowego rozwoju gospodarczego podzielono na następujące okresy:

• od X do XVIII wieku, z wyodrębnieniem epok Polski Piastów (do połowy XIV wieku), Polski Jagiellonów (do końca XVI wieku) i Rzeczypospolitej Obojga Narodów (do końca XVIII wieku),
• od rewolucji przemysłowej do dzisiaj, z podziałem na okresy likwidacji feudalizmu (do 1870 roku), powstawania kapitalizmu (do 1913 roku), pierwszej wojny światowej i odrodzonego państwa polskiego (do 1938 roku), drugiej wojny światowej i odbudowy powojennej (do 1950 roku), gospodarki socjalistycznej (do 1989 roku) i reaktywowanej gospodarki rynkowej (do 2005 roku).

Świat podzielono na pięć regionów geopolitycznych: Afrykę, Amerykę Łacińską, Azję i Europę oraz anglosaskie kraje zamorskie. Ten ostatni region, obejmujący Stany Zjednoczone i Kanadę oraz Australię i Nową Zelandię, nazwano, zgodnie z sugestiami niektórych autorów (Kuznets, Maddison), „odroślami Europy".

Europę podzielono na trzy regiony geopolityczne:

• Europę Zachodnią, obejmującą 29 krajów, w tym 15 krajów Unii Europejskiej przed rozszerzeniem w 2004 roku, Norwegię, Szwajcarię i 12 mniejszych krajów związanych z tym regionem,
• Europę Wschodnią, obejmującą 15 krajów, które powstały po rozpadzie b. ZSRR,
• Europę Środkową, obejmującą Polskę, Czechy, Słowację i Węgry oraz 9 krajów bałkańskich.

W całej analizie Polska jest traktowana jako kraj w jej historycznych granicach z poszczególnych okresów (lat). W odniesieniu do czasów porozbiorowych, zgodnie z praktyką przyjętą w historiografii, określono minimalny zakres pojęcia „Polska", co omówiono szerzej w odpowiedniej części analizy.

Udziały w gospodarce światowej i europejskiej obliczono na podstawie dostępnych informacji i szacunków po przeliczeniu produkcji na dolary amerykańskie według ich siły nabywczej z 2005 roku.

 Pozycja gospodarcza Polski od X do XVIII wieku

Około roku 1000 świat był bardzo zróżnicowanym zbiorem cywilizacji, które funkcjonowały na różnych kontynentach, zaś powiązania między nimi były bardzo słabe albo żadne. Aż 70% światowej produkcji powstawało w Azji. Największą gospodarką były Indie (29%) z tradycyjnym rolnictwem, które pracowało na potrzeby największej wówczas populacji. Drugie miejsce przypadało Chinom (23%). Chiny notowały duże sukcesy w rozwoju intensywnego rolnictwa, wspierane wieloma osiągnięciami cywilizacyjnymi (ujednolicone pismo, miary i pieniądz, uniwersytet, papier, wydobycie węgla i duża produkcja żelaza). Do dzisiaj nie ma zadowalającej odpowiedzi na pytanie: dlaczego w Chinach nie powstała gospodarka rynkowa? Zwraca się uwagę, że na przeszkodzie stanęły w szczególności powszechna kontrola ze strony państwa, nieuregulowanie prawa własności i hamowanie rozwoju handlu z zagranicą. Dość silną pozycję w gospodarce światowej zajmowała Afryka (12% produkcji), a zwłaszcza jej część północna z tradycjami gospodarczymi (rolnictwo i handel) zakorzenionymi w okresie starożytności. Podobna była rola Europy (13% produkcji), która utrzymywała dość słabe więzi gospodarcze z Azją za pośrednictwem konkurujących ze sobą Cesarstwa Bizantyjskiego i kalifatów arabskich.

Po regresie w poprzednich stuleciach nastąpiło ożywienie gospodarcze w Europie Zachodniej (8% światowej produkcji). Rozwinął się feudalny system własności ziemi, osadnictwo i technika rolna. W Europie Środkowej, która była dość słabo zaludniona, przemiany gospodarcze dokonywały się z opóźnieniem. W tym czasie na arenie europejskiej pojawiła się Polska. Mieszko I, pierwszy historyczny władca, włączył Polskę do chrześcijańskiej Europy i kręgu kultury zachodnioeuropejskiej. Niemałą w tym rolę odegrały przemiany gospodarcze we wczesnym średniowieczu. Nastąpiło przejście do dwupolowego systemu ornego oraz upowszechnienie nowych narzędzi i sposobów uprawy ziemi. Nadwyżki żywności zwolniły z obowiązków produkcyjnych część osób, co pozwoliło na zorganizowanie wojska i administracji w nowo powstającym państwie.

W kolejnych stuleciach, do połowy XIV wieku, nastąpiły dość duże zmiany w Europie, której udział w gospodarce światowej powiększał się kosztem innych kontynentów (do 21%). Głównym ośrodkiem tych zmian była Europa Zachodnia, która umacniała swą pozycję w stosunku do innych części kontynentu (wzrost udziału w produkcji europejskiej z 65% do 72%). Średniowieczna Europa Zachodnia w wyniku intensywnego rozwoju rolnictwa osiągała nadwyżki produkcyjne. Nadwyżki te przejmowali właściciele ziemscy jako rentę feudalną lub szły one na rynek do wymiany na produkty rzemiosła. Rozwijał się zatem handel i rzemiosło oraz dziedziny wspomagające, przede wszystkim kredyt i banki. Szczególnie szybko postępował rozwój osadnictwa miejskiego. Poza handlem lokalnym rozwijał się handel dalekosiężny. Handel śródziemnomorski z Bliskim Wschodem zapewnił rozkwit miast włoskich. Handel bałtycki, organizowany przez niemiecką Hanzę (z udziałem miast polskich), aktywizował gospodarkę wielu innych krajów. Handel śródziemnomorski i bałtycki spotykały się na jarmarkach w Szampanii, praktycznie całorocznych. Ekspansję Europy Zachodniej przerwały niekorzystne zjawiska w połowie XIV wieku. Rolnictwo nie nadążało za szybkim wzrostem liczby ludności, zwłaszcza miejskiej, co w latach nieurodzaju prowadziło do klęsk głodu. W 1347 roku wybuchła epidemia dżumy, której skutkiem był katastrofalny spadek liczby ludności. Do tego doszły wieloletnie wojny i rozruchy społeczne.

W Polsce, po okresie panowania pierwszych Piastów, nastąpił kryzys państwa. Udało się go przezwyciężyć w połowie XI wieku, a do wzmocnienia państwa w jego pierwotnych granicach doprowadził na początku XII wieku Bolesław Krzywousty. Podzielił on państwo między synów, zapoczątkowując rozbicie dzielnicowe, które zakończyło się dopiero na początku XIV wieku. Nastąpiły duże zmiany polityczne i gospodarcze. Poza granicami Polski znalazło się Pomorze Zachodnie, Ziemia Lubuska i ziemie, które weszły w skład państwa krzyżackiego. W rolnictwie zaczęła wykształcać się wielka własność ziemska. Poważne zmiany przyniosła kolonizacja na prawie niemieckim podjęta od początku XIII wieku. Osadnictwo wiejskie prowadziło do zagospodarowania nowych obszarów. Osadnictwo miejskie sprzyjało rozwojowi rzemiosła i handlu, lokalnego i dalekosiężnego. Tendencje zjednoczeniowe doprowadziły do ponownego odtworzenia i umocnienia organizmu państwowego za panowania ostatnich Piastów. W połowie XIV wieku Kazimierzowi Wielkiemu nie udało się odzyskać najbardziej rozwiniętej dzielnicy - Śląska. Natomiast stopniowo opanował Ruś Halicko-Wołyńską, rozpoczynając ekspansję w kierunku południowo-wschodnim. Zmiany terytorialne, zaistniałe w okresie rozbicia dzielnicowego kraju, oznaczały pewne osłabienie potencjału gospodarczego Polski.

Od połowy XIV do końca XVI wieku w gospodarce światowej niezmiennie panowała Azja (65% światowej produkcji). Pierwszą potęgą gospodarczą stały się Chiny (28%), które wyprzedziły Indie (23%). W świecie islamu wyrosło imperium osmańskie. Turcy zajęli rozległe tereny południowej Europy, Bliskiego i Środkowego Wschodu i ugruntowali swoją pozycję po zdobyciu Konstantynopola w 1453 roku.

Europa Zachodnia wyszła z kryzysu. Dotychczasowy główny kierunek jej ekspansji handlowej - Wschód został opanowany przez Turków po zdobyciu Konstantynopola. Szukano możliwości ominięcia pośrednictwa tureckiego - drogi morskiej do Indii. To doprowadziło do odkrycia Ameryki przez Kolumba w 1492 roku, zapoczątkowało epokę odkryć geograficznych, penetracji świata i wielkiej ekspansji europejskiej. Przodowały w tym najpierw Portugalia i Hiszpania, a potem Niderlandy, Anglia i Francja. Nowe drogi handlowe i kolonizacja terytoriów zamorskich tworzyły gospodarkę światową we współczesnym znaczeniu tego terminu. Zmieniły kierunki handlu i skalę wymiany, spowodowały rozwój kupiectwa i finansów oraz prowadziły do akumulacji kapitału. Odnotowano też spore postępy w rolnictwie i rzemiośle. Europa Zachodnia rozpoczęła drogę w kierunku gospodarki kapitalistycznej. Wzmocniła swą pozycję w skali światowej, a także kontynentalnej kosztem Europy Środkowej i Wschodniej, gdzie umacniała się gospodarka feudalna tworząc zaplecze rolno-surowcowe Europy Zachodniej. Polska w tej fazie rozwoju wykorzystywała ówczesne zalety swego rolnictwa - szlacheckiej gospodarki folwarcznej i dość silnej jeszcze gospodarki chłopskiej oraz rozwijającego się handlu z Europą Zachodnią. Należy w związku z tym zauważyć, że na ziemiach polskich wcześniejsza tendencja do rozwoju gospodarki rynkowej, stosowania pracy najemnej i czynszu pieniężnego oraz przepływu kapitału wygospodarowanego w rolnictwie do przemysłu uległa odwróceniu. Wygrał kierunek rozwoju z dominacją rolnictwa, ustrojem folwarczno-pańszczyźnianym i skłonnością do konsumpcji, która hamowała inwestowanie. O kierunku rozwoju zadecydowały głównie dwa wydarzenia. Po pierwsze, rezultaty wojny trzynastoletniej, zakończonej w 1466 roku - do Polski wrócił Gdańsk i Prusy Królewskie. Gdańsk stał się metropolią handlową Polski, a kupcy gdańscy praktycznie zmonopolizowali handel zbożem z Europą Zachodnią, zwłaszcza z Niderlandami. Po drugie, w wyniku unii lubelskiej w 1569 roku została utworzona rozległa terytorialnie Rzeczpospolita Obojga Narodów, co umożliwiło powstawanie wielkich latyfundiów na ziemiach wschodnich, a głównie na Wołyniu i naddnieprzańskiej Ukrainie. Rozwój gospodarki, a przede wszystkim rolnictwa, wraz z dostępem do Bałtyku i ziem wschodnich skutkował skokowym wzrostem udziału Polski w produkcji europejskiej, a także światowej.

W kolejnych wiekach coraz wyraźniej ujawniały się różnice między silnym ciągle ustrojem feudalnym i dość szybko tworzącym się systemem kapitalistycznym. Do końca XVIII stulecia Azja przewodziła jeszcze światowej gospodarce (60%). Chiny były największą gospodarką w świecie (30%), przed Indiami (18%), choć przejściowo, na przełomie XVII i XVIII wieku, kolejność była odwrotna. Udział Europy doszedł już do 31%. Działo się to w skomplikowanej sytuacji przeobrażeń ustrojowych, a zwłaszcza konfliktów między tradycyjnym układem stosunków feudalnych i nowym układem stosunków kapitalistycznych, co nazwano kryzysem XVII wieku. W Europie Zachodniej wystąpiły silne tendencje do gromadzenia kapitału i przeznaczania rosnących dochodów na cele gospodarcze (inwestycje). Procesy te najsilniej wystąpiły w Anglii, w której długotrwały proces przemian politycznych dał władzę warstwom zamożnym kosztem monarchii. W innych krajach górowały monarchie absolutne wzorowane na Francji, gdzie stary ustrój zakwestionowała dopiero rewolucja w 1789 roku. Rozpoczęło to głębokie przemiany w całej Europie. Istotną zmianą na skalę europejską było wzmocnienie Rosji pod rządami Piotra Wielkiego na początku XVIII wieku. Poza Europą także pojawiły się oznaki zmian zwiastujące przyszły bieg wydarzeń. Doszło do usamodzielnienia się Stanów Zjednoczonych. Gospodarka amerykańska, związana początkowo głównie z rolnictwem, ale również szybko rozwijająca przemysł, miała wkrótce stać się jedną z większych w świecie. Dobiegał też końca okres kolonialny w Ameryce Łacińskiej, gdzie dużym potencjałem gospodarczym dysponowały przede wszystkim Brazylia i Meksyk.

Na tle tych przemian ewolucja polskiej gospodarki przedstawiała się zdecydowanie niekorzystnie. Po szczytowym okresie rozwoju w końcu XVI wieku, stopniowo narastał kryzys państwa i gospodarki. Wojny z Rosją, Szwecją i Turcją, walki z reformacją i zatargi ze szlachtą oraz powstania kozackie wypełniły pierwszą połowę XVII stulecia. Specjalizacja zbożowa, która zapewniała korzystną sytuację gospodarczą, w końcu zaczęła hamować rozwój wskutek pogorszenia koniunktury, konkurencji ze strony producentów zboża z Europy Zachodniej i Rosji, częstych lat nieurodzaju, wyjałowienia gleby, niskiej produkcyjności nowych obszarów i spadku wydajności pracy pańszczyźnianej. Wielkim ciosem był najpierw najazd szwedzki, nazwany „potopem" (1655-1660), a następnym wojna północna (1700-1721). Obszar państwa zmniejszył się w stosunku do rekordowych rozmiarów prawie o jedną czwartą, a produkcja spadła o około 46%. Ożywienie gospodarcze w XVIII wieku poprawiło sytuację w rolnictwie, upowszechniło organizowanie manufaktur i wpłynęło korzystnie na rozwój rzemiosła miejskiego i wiejskiego. jednak potencjał gospodarczy uległ uszczupleniu o około 30% po pierwszym rozbiorze w 1772 roku. Do 1790 roku udało się tylko wrócić do poziomu produkcji z końca XVI wieku, co oznaczało oczywisty regres z punktu widzenia pozycji polskiej gospodarki w Europie i świecie.

W następnym odcinku omówimy okres od rewolucji przemysłowej do II wojny światowej, a następnie okres od połowy XX wieku do teraźniejszości.